Interlink

O'zbekiston Fanlar akademiyasining Astronomiya instituti
O'zbekiston Fanlar akademiyasining Astronomiya instituti (AI) nafaqat O'zbekistonda, balki butun Markaziy Osiyoda eng qadimgi ilmiy muassasadir. 1873 yilda Toshkent Astronomik Observatoriyasi sifatida tashkil etilgan va 1966 yilda Astronomiya Institutiga qayta tashkil etilgan. Institut, sobiq Sovet Ittifoqining muhim astrometrik markazi sifatida tanilgan. 1895-yilda Toshkentda tashkil etilgan va 1980-yillarning o'rtalariga qadar to'ldirilgan "Kitob ikitafli astrograf", "Karl Zeiss" va "Normal astrograf" tomonidan olingan fotosuratlar bazasi noyob va dunyodagi eng noyoblardan biri hisoblanadi. 19-asrning oxiridan boshlab AI Xalqaro Latitude xizmatiga qo'shildi. "Kitob-AI" stantsiyasi ILS tarmog'ining beshta stansiyasidan bir. Bugungi k***a sun'iy yo'ldosh GPS-navigatsiya tizimining yerdagi stantsiyasi Kitob (Mo’ydanoq) shahrida joylashgan.
Hozirgi k***a AIda bajarilgan tadqiqotlar asosan Samarqand shahridan 120 kilometr janubda joylashgan Mo’ydanoq Astronomik Observatoriyasi tomonidan olingan kuzatuv ma'lumotlariga asoslanadi. Observatoriya dengiz sathidan 2700 metr balandlikda Pomir-Oloy tog' tizmasining g'arbiy qismida joylashgan. Mo’ydanoq observatoriyasi yuqori sifatli atmosfera sharoitlari va geografik joylashuvi bilan ajralib turadi, ya’ni Kanar orollari va Havayidagi asosiy astronomik observatoriyalar bilan bir qatorda. Bu esa, Mo’ydanoqni astrofizik ob'ektlarni doimiy nazorat qilish uchun juda muhim ahamiyatga ega markaz sifatida e’tirof etiladi.

Oq-Saroy saroyi, Shahrisabz shahri, Qashqadaryo viloyati

Oq Saroy saroyi Shahrisabz shahridagi eng ulkan, vayron bo'lgan Sohibqironning qarorgohidir. Uning qurilishi 1380 yilda boshlangan, qurilish ishlari 24 yil davom etgan, deyarli hukmdorning vafotiga qadar. Saroy atrofida bir nechta hovli bo’lgan. Ularning atrofida turar-joy va jamoat uchun xonalar mavjud edi. Binolar oltin gullar bilan bezatilgan, hamda bino javonlari rangli plitalar bilan qoplangan edi.
Saroyning mo'jizalaridan biri, uning tomidagi suv havzasi edi. Havzadagi suv Taxtakarach tog’ tizmasi orqali qo'rg'oshindan yasalgan yo'l orqali keladi. Taxminan 300 yil oldin qulagan saroyning kirish portalining arka qismi Markaziy Osiyodagi eng yirik arkasi bo’lgan. Bugungi kunga kelib, bu ajoyib binodan faqat ikkiga ajralib turgan ustunlargina saqlanib qolgan.
Saroy juda katta maydonni egallagan: faqat bitta asosiy hovli 120-125 m, uzunligi 240-250 m. ni tashkil etgan. Binoning qolgan qismlarining nisbatlarini hisoblablagan holda, asosiy portalning balandligi 70 metrga yetganligini ko'rish mumkin. Temuriylar davridagi barpo etilgan Kesh (Shahrisabz) ning boshqa yodgorliklari bilan bir qatorda, saroy UNESCO ning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.

-------------------------------------------------------------------------

Ок-Сарой саройи, Шахрисабз шахри, Кашкадарё вилояти

Ок-Сарой саройи Шахрисабз шахрининг энг улкан, вайрон болган Сохибкироннинг кароргохидир. Унинг курилиши 1380 йилда бошланган, курилиш ишлари 24 йил давом этган, деярли хукмдорнинг вафотига кадар. Сарой атрофида бир неча ховли болган. Уларнинг атрофида турар – жой ва жамоат учун хоналар мавжуд эди. Бинолар олтин гуллар билан безатилган, хамда бино жавонлари рангли плиталар билан копланган эди.
Саройнинг мужизаларидан бири, унинг томидан сув хавзаси эди. Хавзадаги сув Тахтакарач тог тизмаси оркали коргощиндан ясалган йол оркали келади. Тахминан 300 йил олдин кулаган саройнинг кириш порталининг арка кисми Марказий Осиёнинг энг йирик аркаси булган. Бугунги кунга келиб, бу ажойиб бинодан факат иккига ажралиб турган устунларгина сакланиб колган.
Сарой жуда катта майдонни эгаллаган: факат битта асосий ховли 120-125м, узунлиги 240-250м ни ташкил этган. Бинонинг колган кисмларининг нисбатларини хисоблаган холда, асосий порталнинг баландлиги 70 метрга етганлигини кориш мумкин. Темурийлар давридаги барпо этилган Кеш (Шахрисабз)нинг бошка ёдгорликлари билан бир каторда, сарой ЮНЕСКОнинг Жахон меъроси руйхатига киритилган.