Counseling with Craton

အော်တစ်ဇင် နှင့် Stimming

Stimming ဆိုတာ ဘာလဲ

အော်တစ်ဇင် (ASD) ရှိသူအတော်များများတွင် တွေ့မြင်ရသော စည်းချက်ကျကျ ခန္ဓာကိုယ်လှုပ်ရှားမှုများ (ဥပမာ - ခန္ဓာကိုယ်ကို ရှေ့တိုးနောက်ဆုတ်/ဘေးတိုက် လှုပ်ရှားခြင်း (rocking motion)၊ လက်ဝါးချင်းထိကပ်ခြင်း၊ လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ လက်ကို အတောင်ပံခတ်သလို flapping လုပ်ခြင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို လှည့်ပတ်နေခြင်း (spinning) စသည်) ကို Stimming သို့မဟုတ် Self-Stimulatory Behavior ဟုခေါ်သည်။ ၎င်းသည် ASD တစ်ခုတည်းတွင်သာ မဟုတ်ဘဲ အချို့သော neurotypical လူများတွင်ပါ တွေ့နိုင်သော်လည်း ASD ရှိသူများတွင် ပို၍ ထင်ရှားသည်။

စိတ်ပညာအရ ရှင်းပြချက် (၄) ခု

၁။ Sensory Regulation Theory

Sensory Processing ကွဲပြားမှုကြောင့် ASD ရှိသော neurodivergent ဦးနှောက်သည် အာရုံခံမှုများကို neurotypical လူများကဲ့သို့ ထပ်တူညီစွာ စီမံနိုင်ခြင်းမရှိပါ။

✅ Hyposensitivity (အာရုံနည်းသောအခါ) ကိုယ်ကို လှုပ်ခြင်းဖြင့် proprioceptive input ကို ကိုယ်တိုင် ဖြည့်တင်းသည်
✅Hypersensitivity (အာရုံများသောအခါ) တူညီသောလှုပ်ရှားမှုကို ထပ်ခါတလဲ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အာရုံများကို filter လုပ်သည်
✅ Vestibular system (တည်ငြိမ်မှုအာရုံ) ကို လှုပ်ရှားမှုမှ တိုက်ရိုက် ထိတွေ့ဆောင်ရွက်သည်

၂။ Emotional Regulation & Anxiety Reduction

Rocking motion သည် autonomic nervous system ကို တိုက်ရိုက် သက်ရောက်သည်။

✅ Rhythmic movement သည် vagus nerve ကို လှုံ့ဆော်၍ parasympathetic တုံ့ပြန်မှုကို ဖွင့်ပေးသည်
✅ Cortisol (stress hormone) ကျဆင်းစေ၍ anxiety ကို လျှော့ချသည်
✅ Overwhelm ဖြစ်ချိန်တွင် self-soothing mechanism (ကိုယ့်ကိုယ်ကို နှစ်သိမ့်အားပေးသော စနစ်တစ်ခု) အဖြစ် အလုပ်လုပ်သည်

၃။ Dopaminergic Reward System

Stimming သည် ဦးနှောက်တွင် dopamine ထုတ်လွှတ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

✅ ဦးနှောက်၏ Basal ganglia တွင် repetitive motor loop ကို ဖွင့်ပေး၍ pleasure/comfort ခံစားချက်ကို ဖြစ်ပေါ်သည်
✅ ၄င်းကြောင့် stimming သည် reinforcing behavior ဖြစ်လာ၍ မကြာမကြာ ထပ်ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်
✅ ASD ဦးနှောက်များတွင် dopamine pathway မတူညီကြောင်း neuroimaging မှ တွေ့ရှိနိုင်သည်

၄။ Predictability & Cognitive Control Theory

ASD ရှိသူအများစုသည် မသေချာမှု/ကြိုတင်မခန့်မှန်းနိုင်မှု uncertainty ကို ထူးကဲစွာ ခံနိုင်ရည်နည်းသည်။

✅ Repetitive action သည် predictable sensory outcome ပေးသောကြောင့် ဦးနှောက်ကို လုံခြုံမှု ခံစားချက်ပေးသည်
✅ ပတ်ဝန်းကျင်ကို မထိန်းချုပ်နိုင်ချိန်တွင် ကိုယ်ကိုယ်တိုင် ထိန်းချုပ်နိုင်မှု (sense of control) ကို ဖြည့်တင်းသည်
✅ Intolerance of Uncertainty (IU) မော်ဒယ်နှင့် ကိုက်ညီသည်

ဦးနှောက်နှင့် ဇီဝဗေဒ အကျဉ်းချုပ်

ပတ်ဝန်းကျင် အာရုံများလျှင်
↓
Sensory Overload / Under-stimulation
↓
Amygdala → Threat Response ဖြစ်သည်
↓
Basal Ganglia → Repetitive Motor Loop စတင်သည်
↓
Vestibular + Proprioceptive Input ဖြည့်တင်းသည်
↓
Dopamine ထုတ်လွှတ်မှု → ငြိမ်သက်မှုရသည်

တချို့ hand flapping လုပ်တာကို ASD ရှိသူတွေ စိတ်လှုပ်ရှားတဲ့၊ ပျော်ရွှင်တဲ့အခါမျိုးမှာလည်း တွေ့မြင်ရတတ်ပါတယ်။

Stimming ကို မှားယွင်းသော/ဆိုးသော အမူအကျင့်တစ်ခုအဖြစ် မမြင်ရပါ။ Stimming လုပ်ခြင်းဟာ Nervous system ရဲ့တုံ့ပြန်မှုတစ်ခုသာဖြစ်တယ်လို့ မှတ်ထားရပါမည်။ Stimming မလုပ်ရဘူးလို့ မတားမြစ်သင့်ပါ။ တခြား သူ cope လုပ်နိုင်မယ့်နည်းလမ်းမျိုးတွေဖြစ်စေ၊ stimming လုပ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုအားပေး normalize လုပ်၍ဖြစ်စေ အော်တစ်ဇင်ရှိသူတစ်ယောက်ကို ကူညီရာ၊ support ပေးရာရောက်ပါသည်။ Stimming ဟာ ဉာဏ်ရည်နည်းမှုလက္ခဏာ တစ်ခုရယ်လို့ မှားယွင်းစွာမမြင်ဘဲ Neurological regulation နည်းလမ်းသပ်သပ်တစ်ခုသာဖြစ်တယ်လို့ မြင်ရပါမည်။

Stimming ကို အတင်းတားမြစ်ခြင်းသည် anxiety ကိုသာ ပိုတိုးစေ၍ ပိုဆိုးသောအကျိုးဆက်များ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ကျွမ်းကျင်သူများက သတိပေးကြသည်။ (Kapp et al., 2019, Autism journal)

Stimming သည် "ချို့ယွင်းမှု"မဟုတ်ဘဲ ASD ရှိသူများ၏ ဦးနှောက်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကြား ညှိနှိုင်းမှုနည်းလမ်း တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ခေတ်မီ neurodiversity perspective မှ မြင်ကြသည်။