SiyahBeyaz Akademi

SATRANÇTA CİNSİYET FARKI (2) : KLİŞELER

Padova Üniversitesinden (İtalya) üç akademisyenin kadın satranççıların erkeklerden daha düşük performans göstermesinin olası sebeplerinden birini araştıran 2008 tarihli bir makalesi var (Anne Maas, Claudio D’ettole, Mara Cadinu, “Checkmate? The role of gender strereotypes in the ultimate intellectual sport, European Journal of Social Psychology, V.38, p.231–245, 2008).
Önce, bazı kadın satranççıların ezici çoğunluğu erkeklerden oluşan satranç camiasında gözlemlediği, kadınların yeteneksiz olduğuna dair klişeleşmiş görüşün satranççılar arasında gerçekten var olup olmadığını belirlemek için bir pilot çalışma yapılmış. 12’si erkek, 10’u kadın toplam 22 satranççıya sorulan sorularla, her iki cinsin de “satrançta erkeklerin daha başarılı ve daha yetenekli olduğu” şeklindeki klişeyi hem kendilerinin benimsediği, hem de klişenin satranç camiasında genel kabul gördüğünün farkında olduğu saptanmış.

Sonra, İtalya Satranç Federasyonu yardımıyla yaş ortalaması 33,5 olan 42 kadın 42 erkek satranççıya (kuvveti birbirine çok yakın olan kadın ve erkekleri eşleştirerek) internet üzerinden 15’er dakikalık (her aşamada bir siyah bir beyazla ikişer maç olmak üzere) maçlar yaptırılmış. Maçlar öncesi ve sonrasında yapılan testlerle satranççıların konuyla ilgili bazı özellikleri/yaklaşımları da saptanmış. Resimdeki grafik elde edilen sonuçları özetliyor.

Kontrol aşamasındaki maçlarda satranççılar sadece kendilerine denk bir rakiple oynadıklarını biliyor; araştırmanın amacı ve rakibin cinsiyeti hiçbir şekilde sözkonusu edilmiyor. İkişer maç sonunda kadınların ortalama performansı beklendiği gibi 1’e yakın çıkıyor. Diğer aşamalardan önce, “satrançta erkeklerin mi, yoksa kadınların mı daha başarılı ve daha yetenekli olduğu” minvalinde sorular içeren anket yardımıyla “klişe aktivasyonu” yapılıyor; yani, kafanın arkasında bir yerlerde zaten var olan klişeyi hatırlaması sağlanıyor. İkinci aşamada yanıltıcı bilgi verilerek hemcinsleriyle oynayacakları söyleniyor ve kadınların performansı yine 1’e yakın (hatta bu sefer daha da yakın) çıkıyor. Üçüncü aşamada ise doğru bilgi verilerek bu sefer karşı cinsle oynayacakları söyleniyor ve... şaşırtıcı biçimde kadınların performansında çok belirgin (%50’lik) bir düşüş gözleniyor.

Kadınların kendisine denk kuvvette rakiple oynadığını bilmesine rağmen, klişe aktivasyonu yüzünden özgüven kaybına uğradığı; rakibin açıklarını arayan, rakipte zayıflık yaratmayı, zayıflıkları değerlendirmeyi amaçlayan aktif/saldırgan oyun yerine, daha temkinli, daha defansif; açık vermemeyi, vermek zorunda kalacağı tavizleri asgaride tutmayı amaçlayan pasif bir oyun tarzına yöneldiği gözlenmiş..

SATRANÇTA CİNSİYET FARKI (1) : KATILIM ORANI

Dünya şampiyonlarından hiçbiri kadın değil; bugüne kadar ilk yüz listesine girebilmiş kadın sayısı sadece 3; büyükustaların sadece %1’i kadın. Erkeklere göre katılım oranının düşüklüğü, kadınların satrancın zirvesinde çok düşük temsil edilmesini kısmen açıklıyor. Ne kadarını açıkladığı tartışmalı olmakla birlikte, bir normal (veya benzeri) dağılımdaki örnek sayısı ne kadar artarsa, dağılımın uç noktalarındaki (kuyruklarındaki) örnek sayısının da artması başlangıç seviyesi istatistik/olasılık bilgisidir. Avustralyalı GM David Smerdon 29 Nisan 2019’da web sitesinde kadınların katılım oranlarına ilişkin bir makale yayımladı (https://www.davidsmerdon.com/?p=2075).
Smerdon’un verdiği grafiklerden en ilginci resimdeki grafik : Açık mavi çubuklar Birleşmiş Milletler Kalkınma Programının tanımladığı cinsiyet eşitliği endeksine göre dünya ülkelerinin durumunu gösterirken, koyu mavi çubuklar kadın satranççıların erkek satranççılara oranını gösteriyor. İlginç olansa, aralarında pozitif bir korelasyonun gözlenmemesi. Buradan benim çıkardığım sonuç, cinsiyet eşitliği endeksinin doğru tanımlandığı varsayılırsa, kadınların satranca katılımının düşük olmasının sebebi kadına negatif ayrımcılık yapılması, önüne engeller koyulması, fırsat eşitsizliği vs. değil, kadınların satrancı erkekler kadar tercih etmemesidir.
İlginç olan başka bir durum ise, cinsiyet eşitliğinde en önlerde yer bulan Avrupa ülkeleri katılım oranı sıralamasında gerilere (örneğin Danimarka 1/49 oranıyla listeye alınan ülkeler arasında sonunculuğa) düşerken, ilk 10’da Vietnam, Çin, Endonezya, Meksika, Kenya, Güney Afrika, Brezilya, Hindistan, Fransa, İran yer alıyor.
Satrançta söz sahibi olmayan bazı ülkelerin de üst sıralarda yer alması başka bir olguyla ilgili. Kadın satranççıların yaş ortalaması erkeklere göre daha düşük; kadınların satranç kariyeri çok daha erken sona eriyor. Satranç geçmişi fazla olmayan, tüm satranççıların yaş ortalaması düşük olan ülkeler, bu yüzden şimdilik öne çıkmış gibi görünüyor.