NA Music Studio by Kru Note

ใบสั่งลึกลับจากชายชุดดำ: ปริศนาเบื้องหลัง Requiem ของ Mozart

ในบรรดาผลงานทั้งหมดของ Wolfgang Amadeus Mozart ไม่มีชิ้นไหนที่ถูกห้อมล้อมด้วยตำนาน ความลี้ลับ และคำถามค้างคาใจได้เท่ากับ Requiem in D minor บทเพลงมิสซาสำหรับพิธีศพชิ้นนี้ไม่ได้โดดเด่นเพียงเพราะความยิ่งใหญ่ทางดนตรีเท่านั้น แต่ยังเป็นเพราะมันคือผลงานที่ Mozart แต่งไม่ทันจบ ก่อนที่ชีวิตของเขาจะจบลงเสียก่อน

เรื่องทั้งหมดเริ่มต้นในช่วงฤดูร้อนปี 1791 ตอนนั้น Mozart มีสุขภาพที่ทรุดโทรมลงมากแล้ว แต่จู่ๆ ก็มีคนนิรนามมาว่าจ้างให้เขาแต่งเพลงชิ้นหนึ่ง ซึ่งกลายมาเป็นภารกิจสำคัญที่สุดและถูกปกปิดที่สุดในช่วงบั้นปลายชีวิตของเขา

⸻

เดือนกรกฎาคมปี 1791 มีชายแปลกหน้าแต่งกายภูมิฐานในชุดสีดำสนิทมาติดต่อ Mozart เพื่อว่าจ้างให้ประพันธ์บทเพลง Requiem Mass พร้อมกับจดหมายที่กำชับว่าให้เก็บเรื่องนี้เป็นความลับที่สุด

Mozart รู้สึกสนใจและเป็นเกียรติกับงานนี้มาก จึงตอบรับพร้อมรับเงินมัดจำก้อนแรกไปทันที แต่การว่าจ้างครั้งนี้มาพร้อมเงื่อนไขสำคัญคือ ผู้ว่าจ้างจะไม่เปิดเผยตัวตน และต้องการให้บทเพลงนี้นำไปใช้ในงานศพ Mozart ก็ยอมรับเงื่อนไขนี้และเก็บข้อมูลความลับตัวตนของลูกค้าปริศนารายนี้ไว้จริงๆ

⸻

ทุกวันนี้นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าผู้ว่าจ้างตัวจริงคือ Count Franz von Walsegg ขุนนางที่มีรสนิยมทางศิลปะแปลกๆ อย่างหนึ่งคือชอบจ้างนักแต่งเพลงแบบลับๆ แล้วเอาโน้ตเพลงไปบรรเลงในงานเลี้ยง โดยแอบอ้างว่าตัวเองเป็นคนแต่งเอง

มีเรื่องเล่าว่ากันว่า ท่าน Count เล่นใหญ่ถึงขั้นเอาโน้ตเพลงที่แอบจ้างคนอื่นเขียน มา "คัดลอกใหม่ด้วยลายมือของตัวเองทั้งหมด" แล้วเอาไปแจกให้นักดนตรีในวงออร์เคสตราส่วนตัวเล่น จากนั้นก็จะให้ทุกคนทายว่า "ทายซิ ใครแต่ง?" ซึ่งแน่นอนว่าลูกน้องก็ต้องแกล้งทายเอาใจนายว่า "ท่านเคานต์แต่งเองแน่ๆ ครับ สุดยอดมาก!" เป็นความคลั่งไคล้การเป็นนักแต่งเพลงที่ทำให้นักวิชาการดนตรีในยุคปัจจุบันนี้แอบส่ายหัวกันเลยครับ

สำหรับ Requiem ชิ้นนี้เองนักวิชาการเชื่อว่าเป้าหมายของ Count Walsegg คือต้องการ Requiem ชั้นยอดไว้บรรเลงเพื่อเป็นเกียรติในงานศพของภรรยาที่เพิ่งเสียชีวิตไป

และในช่วงเวลาเดียวกันนี้เอง มีบันทึกความทรงจำของคนรอบข้างต่างระบุตรงกันว่า Mozart เริ่มมีภาวะซึมเศร้าและหวาดระแวงจากอาการป่วยที่รุมเร้า มีคำบอกเล่าจาก Constanze ว่าเขาเคยพูดเปรยๆ กับเธอด้วยความหลอน ว่าเขารู้สึกว่าตนเองคงอยู่ได้อีกไม่นาน และฝังใจเชื่อว่าเพลง Requiem ที่กำลังแต่งอยู่นี้ แท้จริงแล้วคือเพลงงานศพสำหรับตัวเขาเอง

⸻

เข้าสู่ฤดูใบไม้ร่วง Mozart อยู่ในสภาพเหนื่อยล้าอย่างหนัก ทั้งจากความเครียดเรื่องเงินและตารางงานที่แน่นไปด้วยโปรเจกต์ใหญ่ๆ อย่างโอเปร่า The Magic Flute และ La clemenza di Tito สุขภาพของเขาทรุดลงชัดเจน มีไข้สูง ไอเรื้อรัง ตัวบวม สัญญาณทั้งหมดนี้บอกว่าวาระสุดท้ายใกล้เข้ามาแล้ว

แต่ถึงจะป่วยหนักแค่ไหน Mozart กลับทุ่มเทแรงกายแรงใจทั้งหมดให้กับ Requiem ชิ้นนี้ ในแง่ดนตรี นี่คือช่วงที่ Mozart เทอารมณ์ที่ลึกซึ้งที่สุดของเขาลงไปในโน้ตแต่ละตัว ความเศร้าโศกคร่ำครวญในท่อน Requiem aeternam, ความน่าสะพรึงกลัวสุดขั้วในท่อน Dies irae และความอ่อนโยนเปราะบางในท่อน Recordare เหมือนเป็นการสะท้อนตัวตนเบื้องลึกของเขาเองอย่างประหลาด

จนกระทั่งในวันที่ 20 พฤศจิกายน 1791 อาการป่วยของ Mozart ก็กำเริบหนักจนเขาล้มพับและต้องนอนซมอยู่บนเตียง จดหมายของ Constanze และรายงานของแพทย์ต่างยืนยันตรงกันว่า เขายังคงฝังใจเชื่อจนวินาทีสุดท้ายว่าบทเพลงนี้แต่งขึ้นเพื่อตัวเขาเอง และในวันที่ 5 ธันวาคม เพียงไม่นานหลังจากที่เขากัดฟันแต่งท่อน Lacrimosa ไปได้แค่ 8 ห้อง Mozart ก็จากโลกนี้ไปตลอดกาล ทิ้งผลงานชิ้นเอกนี้ไว้อย่างค้างคาใจ

⸻

หลัง Mozart จากไป ภาระอันหนักอึ้งก็ตกมาอยู่ที่ Constanze ผู้เป็นภรรยา เธอไม่เพียงต้องรับมือกับวิกฤตทางการเงินที่ถาโถมเข้ามา แต่ยังต้องหาทางปกป้องมรดกชิ้นสุดท้ายของสามีไว้ให้ได้ เพื่อให้ Requiem เสร็จสมบูรณ์ตามสัญญาที่ให้ไว้กับ Count Walsegg เธอจึงตัดสินใจส่งไม้ต่อให้ Franz Xaver Süssmayr ลูกศิษย์คนสนิทของ Mozart ให้มารับช่วงงานนี้ต่ออย่างจริงจัง เขาช่วยแต่งเติมท่อนที่เหลือและเรียบเรียงวงออร์เคสตราจนงานเสร็จเป็นรูปเป็นร่างขึ้นมา

ความตลกร้ายคือโน้ตต้นฉบับ แม้ว่าตัวโน้ตและลายมือเขียนเพลงทั้งหมดในหน้านี้จะเป็นสมบัติล้ำค่าจากปลายปากกาของ Mozart ตัวจริงเสียงจริง แต่ตรงมุมขวาบนกลับมีข้อความภาษาอิตาเลียนพร้อมลายเซ็นของโมสาร์ทที่ระบุว่า “di me W. A. Mozart m.p. 1792” ซึ่งนักวิชาการดนตรีวิทยาได้พิสูจน์แล้วว่าเป็น 'ลายเซ็นปลอม' ที่ถูกเขียนเติมเข้าไปทีหลังโดยฝั่งของ Constanze และ Süssmayr เพื่อตบตาผู้ว่าจ้างให้เชื่อว่าผลงานชิ้นนี้เสร็จสมบูรณ์จากมือของโมสาร์ท แต่จุดจับโป๊ะที่ชัดเจนที่สุดคือ Süssmayr ดันลงปีคริสต์ศักราชเป็น 1792 ทั้งที่ในความจริงแล้ว Mozart ได้ล่วงลับไปตั้งแต่เดือนธันวาคมปี 1791 แล้วนั่นเอง ซึ่งก็น่าแปลกที่ตัวแทนของท่านเคานต์หรือแม้แต่ตัวท่านเคานต์เองกลับยอมรับสกอร์ชุดนี้ไป จ่ายเงินงวดสุดท้ายให้แต่โดยดี โดยไม่ได้เอะใจหรือทักท้วงเรื่องปี ค.ศ. ที่ผิดเพี้ยนนี้เลยแม้แต่น้อย

แต่ยิ่งกว่านั้นตามสัญญาแล้ว โน้ตเพลงชุดนี้ต้องตกเป็นสิทธิ์ของ Count Walsegg แต่เพียงผู้เดียว ทว่า Constanze รู้ดีว่านี่คือผลงานระดับ Masterpiece ที่จะปล่อยให้สูญหายไปไม่ได้ ก่อนจะส่งมอบโน้ตเพลงตัวจริงให้ท่านเคานต์เพื่อรับเงินงวดสุดท้าย เธอจึงให้เพื่อนนักดนตรีแอบคัดลอกโน้ตทั้งหมดเก็บไว้เป็นฉบับสำรองอย่างเงียบๆ

ต่อมาในวันที่ 14 ธันวาคม 1793 Count Walsegg นำโน้ตตัวจริงที่ได้รับไปคัดลอกใหม่ด้วยลายมือของตัวเอง แล้วเขียนหน้าปกสกอร์ว่าเป็นผู้ประพันธ์เอง เป็นภาษาฝรั่งเศส (ซึ่งเป็นภาษานิยมของชนชั้นสูงในยุคนั้น) ว่า “Fr. C(omte) de Wallsegg” (ย่อมาจาก Franz, Comte de Walsegg ซึ่งแปลว่า ฟรานซ์ ท่านเคานต์แห่ง วอลเซ็กก์) เพื่อใช้บรรเลงในพิธีไว้อาลัยภรรยาของตน แต่ท่านเคานต์คงคาดไม่ถึงว่า Constanze ได้ร่วมมือกับเพื่อนสนิทจัดคอนเสิร์ตการกุศลเปิดตัว Requiem ในกรุงเวียนนาตั้งแต่เดือนมกราคม 1793 ซึ่งเร็วกว่าพิธีของท่านเคานต์เกือบปีเต็ม พร้อมประกาศต่อสาธารณะว่านี่คือผลงานชิ้นสุดท้ายก่อนสิ้นใจของ Mozart

เรื่องนี้ยิ่งทวีความเข้มข้นขึ้นในปี 1800 เมื่อ Constanze ตัดสินใจขายลิขสิทธิ์โน้ตฉบับที่คัดลอกไว้ให้กับสำนักพิมพ์ยักษ์ใหญ่ของเยอรมนีอย่าง Breitkopf & Härtel เพื่อตีพิมพ์และวางจำหน่ายทั่วยุโรปในฐานะผลงานของ Mozart อย่างเป็นทางการ เหตุการณ์นี้ทำให้ Count Walsegg รู้สึกว่าตัวเองถูกเอาเปรียบอย่างรุนแรง จึงให้ทนายความส่วนตัวส่งจดหมายเตรียมฟ้องร้อง Constanze ในข้อหาละเมิดข้อตกลงผูกขาด กลายเป็นข้อพิพาทเรื่องลิขสิทธิ์ที่ตึงเครียดหลังบ้าน ทว่าฝั่ง Constanze ได้ Georg Nikolaus von Nissen นักการทูตชาวเดนมาร์ก (ซึ่งต่อมาได้กลายมาเป็นสามีคนใหม่ของเธอ) เข้ามาช่วยเป็นตัวแทนเจรจาไกล่เกลี่ยทางกฎหมายอย่างชาญฉลาด Nissen ใช้ชั้นเชิงการทูตยื่นข้อเสนอชดเชยด้วยการมอบโน้ตเพลงลายมือต้นฉบับชิ้นอื่นๆ ของโมสาร์ทให้ท่านเคานต์ไปสะสมแทน จนในที่สุด Count Walsegg ยอมรับข้อเสนอ ยอมยุติการฟ้องร้องนอกศาล และหมดสิทธิ์ในการอ้างความเป็นเจ้าของเพลงนี้

เมื่อเรื่องราวทั้งหมดคลี่คลายลง Requiem ก็ได้กลับคืนสู่ความชอบธรรมในฐานะผลงานของ Mozart อย่างเต็มภาคภูมิมาจนถึงปัจจุบัน แม้ทุกวันนี้จะยังมีข้อถกเถียงกันไม่จบว่า Süssmayr มีสเก็ตช์โน้ตต้นฉบับอยู่ในมือมากน้อยแค่ไหน หรือเขาเป็นผู้แต่งท่อนหลังขึ้นมาเองทั้งหมด แต่ปฏิเสธไม่ได้เลยครับว่า ทั้งความพยายามของลูกศิษย์คนนี้ และไหวพริบในการต่อสู้ของ Constanze นี่เอง ที่ร่วมกันกอบกู้ผลงานชิ้นเอกชิ้นนี้เอาไว้ไม่ให้สูญหายไปในเงามืด และส่งต่อบทเพลงอันยิ่งใหญ่นี้ให้คงอยู่คู่โลกมาจนถึงทุกวันนี้

⸻

นักวิชาการยุคใหม่ได้ประเมินและแบ่งส่วนงานของ Requiem ไว้พอสรุปได้ว่า ส่วนที่เป็นฝีมือแท้ของ Mozart คือท่อน Introit (Requiem aeternam), Dies irae, Tuba mirum, Rex tremendae, Recordare, Confutatis, ท่อน Lacrimosa แปดห้องแรก รวมถึงการเรียบเรียงออร์เคสตราบางส่วนในท่อน Quam olim Abrahae และ Domine Jesu ส่วนที่เชื่อว่าเป็นฝีมือของ Süssmayr คือท่อน Lacrimosa ส่วนที่เหลือจนจบ ท่อน Sanctus, Benedictus, Agnus Dei และการเติมเต็มวงออร์เคสตราในท่อน Domine Jesu

และในยุคหลังๆเอง ก็นักวิชาการหลายๆท่าน ต่างก็เสนอเวอร์ชันทางเลือกของตัวเอง โดยตัดส่วนที่ Süssmayr เติมเข้ามาออกไป แล้วสร้างโครงสร้างที่ขาดหายขึ้นมาใหม่ตามตรรกะทางเสียงประและสไตล์ที่เป็นของ Mozart

⸻

เรื่องราวของ Requiem ชิ้นนี้ประกอบไปด้วยองค์ประกอบครบทุกอย่างที่ทำให้มันกลายเป็นตำนาน ความเชื่อที่ว่า Mozart กำลังแต่งเพลงงานศพให้ตัวเอง ความลี้ลับของคนแปลกหน้าที่มาว่าจ้างโดยไม่เปิดเผยตัวตน ความสูญเสียที่บทเพลงถูกทิ้งค้างกะทันหันเพราะความตาย และข้อถกเถียงที่ยังไม่จบว่าใครคือผู้แต่งท่อนจบตัวจริง องค์ประกอบเหล่านี้กลายเป็นแรงบันดาลใจให้กับนิยาย โอเปร่า และภาพยนตร์มากมาย โดยเฉพาะภาพยนตร์ปี 1984 อย่าง Amadeus ที่ทำให้คนทั่วโลกหลงใหลไปกับเส้นแบ่งบางๆ ระหว่างความจริงกับตำนานเรื่องนี้

ไม่ว่าจะแต่งจบสมบูรณ์หรือไม่ Requiem ของ Mozart ก็ยังคงมีชีวิตอยู่จนถึงทุกวันนี้ เป็นผลงานที่อยู่เหนือกาลเวลา เริ่มต้นด้วยเสียงคร่ำครวญจากก้นบึ้งของมนุษย์ในท่อน Requiem aeternam พุ่งทะยานสู่ความตื่นตระหนกในท่อน Dies irae สัมผัสความเปราะบางของความเศร้าโศกในท่อน Lacrimosa ก่อนจะสงบลงด้วยศรัทธาในท่อน Recordare และปิดท้ายด้วยความสงบอันหม่นหมองที่โอบล้อมผู้ฟังไว้ด้วยความเกรงขามและความสะเทือนใจ มันยังคงเป็นหนึ่งในผลงานที่ถูกนำมาบรรเลงบ่อยที่สุดในดนตรีตะวันตกจนถึงทุกวันนี้ครับ

⸻

เรียบเรียงเนื้อหาจาก

https://www.classical-music.com/features/works/requiem-mozart

https://www.auschoir.org/more-about-the-requiem/

ครูโน้ต / NA Music Studio
https://openlink.co/nukanongmusicstudio

🎶 สนใจเรียนดนตรีกับครูโน้ต Inbox ได้เลย!
📲 Follow us on Facebook, TikTok, YouTube & IG: NA Music Studio