Somaliland

Sawir: Hargeisa oo rooban.

Waxaa qoray ProfAbdisalan Yassin.

Waa maxay dastuur?
Erayga dastuur (دستور) af Carabi ayuu ka soo galay af Soomaaliga. Eraykoobaha Carabiga (Arabic Dictionary) ah ( المعانىالجامع( wuxu sheegayaa in erayga dastuur asal ahaan ka yimi erayga dast (دست), kaas oo ujeedadiisu tahay golaha xaga horeدست المجلس ) (. Waxa kale oo uu noqon karaa kursiga xukunka ama wasaaradaha (دست الحكم او الوزارات = كرسى الحكم او الوزارات). Ujeedada asalka ah waxa ka muuqata in erayga dastuur (دستور) uu xidhiidh toos ah la leeyahay gole ama xukun.
Marka aynu u nimaadno ujeedada gaarka ah ee dastuurna, waxa weeaye: xeerka ugu sareeya ee dhiga asaaska iyo qaabdhismeedka dawladda, ha yaraato dawladdu ama ha weynaato, ha noqoto boqortooyo ama jamhuuriyad. Tusaale ahaan, dasaatiirta xiligan lagu dhaqmaa waxay qeexaan awoodaha dawladda oo kala soocan, isilaaliya, isuna dheelitiran (separation of powers and checks and balances). Waxaana xusid mudan in la sheego in ay kala duwanyihiin dawlad iyo xukuumad.
Dawladdu waxay ka koobantahay saddex waaxood: (1) waaxda xeerdejinta (2) waaxda fulinta iyo (3) waaxda garsoorka. Xukuumaduna waxay ka koobantahay waaxda fulinta oo qudo. Taas oo ah madaxweynaha ama wasiirka kowaad (president or prime minister) iyo wasiiradiisa oo maamula wasaaradaha ay ka koobantahay xukuumaddu. Waxa dhacada dadka af Soomaaliga ku hadlaa in ay labada eray ee kala ah dawlad iyo xukuumad isku si u adeegsadaan oo yidhaahaan dawladda Somaliland iyaga oo ujeeda xukuumadda Somaliland. Sida kor ku xusanna xukuumadda Soomalilandna waxay ka mid tahay dawladda Somaliland. labada eray sidaa in ay u kala duwanyihiin ha la ogaado hana loo adeegsado sida ay kala yihiin.
Waxa kale oo uu dastuurku qeexaa habmaamulka xukuumadda. Habmaamulkaas oo noqon kara mid ah xukuumad uu hogaaminayo madaxweyne ama wasiir kowaad.
Dastuurku marka uu qeexaya awoodaha (powers) waax wal oo dawladda ka tirsani leedahay, tilmaamayana isilaalintooda (checks) iyo isudheeltirkooda (balances), waxa uu caddeeyaa mid walba xuquuqda (rights) uu leeyahay iyo xilka (responsibilities) saaran iyo sida saddexda waaxood u wada shaqaynayaan.
Waxa kale oo uu dastuurku si cad u qeexaa aragtiyaha asaasiga ah (fundamental principles) ee lagu maamulo dal. Dhismahaasina dastuurka waxa uu u qaybiyaa saddex qaybood oo kala ah: (1) qaybta jiritaanka dal (concept of a country) (2) qaybta xuquuqda daljiraha ( basic individual rights), iyo qaybta (3) qaabdhismeedka dawladda.
Hadaba falqaynta aynu kor ku soo maray waxa inooga muuqata in dastuurku yahay heeshiis adag ( غليظميثاق( oo ay ku heshiisay bulsho dhisanaysa dawlad ay saldhig u yahayiin xornimo, talwadaag, kala-duwanaan, iyo ururo. Heeshiiska adagna waa in lagu wada dhaqmaa, oo la wada ilaaliyaa, oo la qabtaa ciddii ku xadgudbaysa. Sidaa ayuun baa dawlad hanata degnaansho, horumar iyo badhaadhe lagu heli karaa. Markaa, dastuurka aan ku dhaqano, ilaashano, oo qabano ciddii ku xadgudbaysa.