Katarzyna Rycharska - creativitybox.pl

Jeżeli w dzieciństwie wyrażanie potrzeb kończyło się karą, wyśmianiem, chłodem, zawstydzaniem albo oceną, człowiek bardzo szybko uczy się, że bezpieczniej jest zrezygnować z części siebie niż ryzykować odrzucenie. Dziecko nie zastanawia się wtedy, dlaczego rodzic reaguje w taki sposób. Nie analizuje emocjonalnych braków dorosłych. Po prostu dostosowuje się, ponieważ od tych ludzi zależy jego bezpieczeństwo, bliskość i przetrwanie.

Wygląda to niewinnie. Przestaje płakać, wycofuje się, staje się bezproblemowe, spokojne, grzeczne. Choć bardzo często pod tym spokojem nie ma prawdziwego ukojenia, lecz napięcie i zatrzymane emocje, których nie można było bezpiecznie przeżyć. Organizm uczy się wyciszać wszystko to, co mogłoby sprowadzić zagrożenie: złość, smutek, sprzeciw, potrzebę bliskości czy uwagę skierowaną na siebie.

Wydaje się, że w dorosłości, niezależność wraca wszystko do normy...

ale często tak nie jest...

Mechanizm nadal działa, choć wiele osób nawet tego nie zauważa. Zamiast czuć ból, zaczynają wszystko analizować. Zamiast dopuścić złość, tłumaczą zachowanie innych. Zamiast powiedzieć: „to mnie zraniło”, pojawia się: „przesadzam”, „inni mają gorzej”, „nie ma sensu robić problemu”. Łatwiej jest wszystko sobie wyjaśnić niż naprawdę spotkać się z tym, co przez lata było zbyt trudne do uniesienia.

Problem polega też na tym, że wiele takich osób później trafia do relacji, które odtwarzają podobny schemat emocjonalny. Nie pojawia się przestrzeń na swobodę, bezpieczeństwo i autentyczność, lecz znów potrzeba ciągłego regulowania siebie pod drugiego człowieka. Schodzenia z drogi. Łagodzenia napięcia. Pilnowania cudzych emocji. Nierobienia problemu. Domyślania się nastrojów. Dopasowywania się tak, aby relacja przetrwała.
Organizm często wybiera to, co zna, nawet jeśli jest to bolesne. Nie dlatego, że ktoś „lubi cierpieć”, lecz dlatego, że dawny sposób funkcjonowania wydaje się znajomy i przewidywalny. Paradoks polega na tym, że dla części osób większy lęk wywołuje spokojna, bezpieczna bliskość niż napięcie, do którego przywykły przez lata.

Część osób myli takie odcięcie z siłą, dojrzałością albo opanowaniem. W rzeczywistości bardzo często jest to stara strategia przetrwania. Kiedyś pomagała utrzymać relację i zmniejszyć ryzyko odrzucenia. Problem pojawia się wtedy, gdy to, co kiedyś chroniło, zaczyna utrudniać bliskość z innymi i kontakt ze sobą.

Powrót do siebie rzadko wygląda spektakularnie. Czasami zaczyna się od bardzo małych momentów: zauważenia, że coś zabolało, że czegoś mi brakuje, że mam prawo czegoś nie chcieć. Dla osoby, która przez lata uczyła się tłumić siebie, nawet takie chwile mogą budzić lęk i poczucie winy. Organizm potrzebuje czasu, aby nauczyć się czegoś nowego: że wyrażenie emocji czy potrzeby nie musi już kończyć się karą, odrzuceniem albo utratą bliskości.

Pod moimi postami, szczególnie tymi dotykającymi trudnych, tematów, czasem pojawiają się komentarze w podobnym tonie: „to bardzo wartościowe treści, ale osoby toksyczne mogą je wykorzystać przeciwko innym”. Zawsze czuję w nich pewien niepokój, wewnętrzny zgrzyt, jakby wiedza sama w sobie była czymś niebezpiecznym, czymś, co lepiej dawkować ostrożnie albo wręcz ukrywać.

Patrzę na to jednak z innej perspektywy i widzę w takich reakcjach przede wszystkim lęk. Lęk przed zranieniem, przed wykorzystaniem, przed tym, że nie mam w sobie wystarczająco dużo siły, świadomości i zasobów, aby się obronić. Jakby w tle pojawiało się przekonanie, że jeśli ktoś pozna mechanizmy psychologiczne, schematy relacyjne czy język emocji, a ja nie będę wystarczająco „mocna”, to zostanę zrujnowana, a druga osoba dostanie do ręki broń.

Tymczasem doświadczenie pokazuje coś zupełnie odwrotnego. To nie wiedza czyni ludzi bezbronnymi, lecz jej brak. Bez świadomości nie rozpoznajemy manipulacji, przekraczania granic, przemocy emocjonalnej czy toksycznych gier relacyjnych. Czujemy jedynie dyskomfort, winę, zamieszanie i często bierzemy odpowiedzialność za coś, co wcale nie jest nasze. Dopiero język, zrozumienie mechanizmów i nazwanie tego, co się dzieje, daje realną możliwość postawienia granicy i zadbania o siebie.
Internet, książki i edukacja psychologiczna są powszechne i bardzo dobrze. Nawet jeśli te treści trafiają czasem do osób, które mogłyby próbować je nadużywać, równocześnie trafiają do ogromnej liczby ludzi, którzy dzięki nim zaczynają widzieć wyraźniej, wychodzą z uwikłań, odzyskują sprawczość i budują zdrowsze relacje. Świadomość nie odbiera mocy. Świadomość ją wzmacnia.

Jest jeszcze jeden ważny aspekt, o którym rzadko się mówi. Te treści nie służą wyłącznie temu, aby „bronić się przed toksycznymi ludźmi”. Służą również temu, aby każdy z nas mógł zobaczyć własne schematy, własne niezdrowe reakcje i sposoby komunikacji, które czasem, nawet nieświadomie, ranią innych. Prawie każdy nosi w sobie coś do przepracowania. Prawie każdy bywał po różnych stronach relacyjnych dynamik.

Rozwój polega na świadomej decyzji, aby funkcjonować zdrowiej, uczciwiej i bardziej odpowiedzialnie emocjonalnie. Aby wybierać bezpośrednią komunikację zamiast gier, granice zamiast cichego znoszenia oraz relacje oparte na szacunku, a nie na kontroli czy lęku.
Wiedza nie tworzy toksyczności.
Wiedza daje możliwość wyboru.
A brak wiedzy bardzo często utrzymuje ludzi w bezsilności, chaosie emocjonalnym i powtarzaniu tych samych bolesnych schematów.