Nepoliyan Rai

हरेक बालबालिका यस संसारमा कुनै न कुनै विशेष क्षमता लिएर जन्मिएका हुन्छन्। कोही चित्र राम्रो कोर्छन्, कोही गीत गाउन रुचाउँछन्, कोही नेतृत्व गर्न सिपालु हुन्छन् भने कोही नयाँ कुरा सिक्न असाध्यै उत्सुक हुन्छन्। तर हाम्रो समाजमा प्रायः एउटा ठूलो गल्ती भइरहेको देखिन्छ— हामी बालबालिकाको खुबी खोज्नुभन्दा पहिले उनीहरूको कमजोरी खोज्न थाल्छौँ।

कुनै बच्चा गणितमा कमजोर भयो भने उसलाई “तिमी केही गर्न सक्दैनौ” भनिन्छ। कोही धेरै बोल्यो भने “दुष्ट” भनिन्छ। कोही शान्त भयो भने “आत्मविश्वास छैन” भनेर आलोचना गरिन्छ। यसरी लगातार कमजोरी मात्र देखाइरहँदा बच्चाको आत्मविश्वास बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ।

तर सोचौँ त, यदि एउटा माछालाई रुख चढ्न लगाइयो भने के ऊ सफल हुन सक्छ ? सक्दैन। किनकि उसको क्षमता पानीमा पौडिनु हो। ठीक त्यसैगरी हरेक बच्चाको क्षमता फरक हुन्छ। सबै बच्चा एउटै ढाँचामा सफल हुँदैनन्।

बालबालिकालाई सफल बनाउन उनीहरूको कमजोरी मात्र सुधार्ने होइन, उनीहरूभित्र लुकेका प्रतिभा र खुबीहरू पहिचान गरेर निखार्नु आवश्यक छ। जब बच्चाले आफ्नो क्षमता अनुसार अवसर पाउँछ, तब ऊ उत्साहित हुन्छ, आत्मविश्वासी बन्छ र जीवनमा ठूलो उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ।

एउटा शिक्षक वा अभिभावकको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी भनेको बच्चालाई अरूसँग तुलना गर्नु होइन, उसभित्रको विशेषता पहिचान गर्नु हो।
यदि बच्चालाई चित्र बनाउन मन पर्छ भने उसलाई रंग र क्यानभास दिनुपर्छ।
यदि बोल्न मन पर्छ भने मञ्च दिनुपर्छ।
यदि प्रश्न सोध्न मन पर्छ भने उसको जिज्ञासालाई दबाउनु हुँदैन।

धेरै महान व्यक्तिहरू विद्यालयमा “कमजोर विद्यार्थी” भनिएका थिए, तर उनीहरूको विशेष क्षमता कसैले चिन्यो र प्रोत्साहन दियो। त्यसैले उनीहरू संसार बदल्ने व्यक्तित्व बने।

बालबालिकाको मन फूलजस्तै कोमल हुन्छ। आलोचनाले त्यो ओइलाउन सक्छ, तर प्रोत्साहनले फुलाउन सक्छ।
हामीले उनीहरूको गल्ती मात्र देख्यौँ भने डर पैदा हुन्छ, तर खुबी देख्यौँ भने सम्भावना जन्मिन्छ।

त्यसैले अब हामीले सोच बदल्न आवश्यक छ।
बालबालिकालाई “तिमीमा के कमी छ ?” भनेर होइन, “तिमीभित्र के विशेषता छ ?” भनेर खोज्न सुरु गरौँ।

किनकि— कमी सुधारेर बालबालिकालाई साधारण मानिस बनाउन सकिन्छ,
तर उसमा भएको खुबीलाई पहिचान गरी त्यसलाई निखारे उसलाई असाधारण व्यक्तित्व बनाउन सकिन्छ।

मानिस जीवनभर सम्मान, माया, अपनत्व र कदर खोजिरहेको हुन्छ। हामी सबैलाई यस्तो ठाउँ चाहिन्छ जहाँ हाम्रो उपस्थितिले अर्थ राखोस्, हाम्रो प्रयासको मूल्य होस्, र हाम्रो भावनालाई बुझ्ने मानिसहरू होउन्। तर दुःखको कुरा, धेरै मानिसहरू आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा त्यही ठाउँमा बिताइरहेका हुन्छन् जहाँ उनीहरूको कुनै कदर हुँदैन।

कहिलेकाहीँ हामी सम्बन्ध जोगाउने नाममा, जागिर टिकाउने डरमा, समाजले के भन्छ भन्ने चिन्तामा, वा “एकदिन सबै ठीक हुन्छ” भन्ने आशामा त्यहीँ बसिरहन्छौँ जहाँ हाम्रो आत्मसम्मान बिस्तारै मर्दै गएको हुन्छ।

सत्य के हो भने—
जहाँ तपाईको कदर हुँदैन, त्यहाँ बसिरहनु आवश्यक छैन।

मानिसको जीवन फूलजस्तै हो। फूल त्यहीँ फुल्छ जहाँ वातावरण अनुकूल हुन्छ। यदि फूललाई अन्धकार कोठामा थुनेर राखियो भने त्यो ओइलाउँछ। त्यसैगरी, मानिस पनि त्यही वातावरणमा राम्रोसँग चम्किन्छ जहाँ उसलाई सम्मान, प्रेरणा र अवसर मिल्छ।

यदि कुनै ठाउँमा तपाईँलाई बारम्बार अपमान गरिन्छ, तपाईँको मेहनतलाई बेवास्ता गरिन्छ, तपाईँको भावनालाई खेलौना बनाइन्छ भने त्यो ठाउँ तपाईँको विकासका लागि होइन।

धेरै मानिसहरू अरूलाई खुसी बनाउन आफ्नो अस्तित्व नै बिर्सिन्छन्। उनीहरू “म बदलिन्छु”, “अझ मेहनत गर्छु”, “एकदिन उसले बुझ्छ” भन्दै आफ्नै आत्मसम्मानलाई दबाउँछन्। तर याद राख्नुस्—
आफ्नो मूल्य नबुझ्ने मानिसलाई खुसी पार्न खोज्दैमा तपाईँ कहिल्यै पर्याप्त बन्न सक्नुहुन्न।

एउटा बीउलाई उब्जनका लागि राम्रो माटो चाहिन्छ। यदि त्यसलाई ढुंगामाथि राखियो भने जतिसुकै पानी हाल्दा पनि त्यो उम्रँदैन। यसको अर्थ बीउ कमजोर थियो भन्ने होइन, वातावरण उपयुक्त थिएन भन्ने हो।
त्यसैले, यदि तपाईँलाई कुनै ठाउँमा सम्मान मिलिरहेको छैन भने आफूलाई दोष दिनु अघि वातावरण बदल्न आवश्यक छ कि छैन सोच्नुस्।

जीवनमा कहिलेकाहीँ टाढा जानु कमजोरी होइन, बुद्धिमानी हुन्छ।
कसैको अपमान सहेर बसिरहनु त्याग होइन, आत्मसम्मानको हत्या हो।
आफ्नो मूल्य बुझ्ने ठाउँ खोज्नु स्वार्थ होइन, आत्मसम्मान हो।

याद राख्नुस्—
चरा पनि त्यही रूखमा बस्छ जहाँ उसलाई सुरक्षित महसुस हुन्छ। यदि रूखले नै बारम्बार हाँगा भाँच्न थाल्यो भने चरा उडेर अर्को ठाउँ खोज्छ। किनकि उसलाई थाहा हुन्छ—
बाँच्नका लागि ठाउँ बदल्नुपर्छ भने त्यो गलत होइन।

कहिलेकाहीँ हामी डराउँछौँ—
“यदि मैले यो सम्बन्ध छोडेँ भने?”
“यदि मैले यो ठाउँ छोडेँ भने?”
“यदि मैले नयाँ सुरुवात गर्नुपर्‍यो भने?”

तर धेरै पटक जीवनको सबैभन्दा सुन्दर अध्याय त्यहीँबाट सुरु हुन्छ जहाँ हामीले आफ्नो आत्मसम्मानको पक्षमा निर्णय लिन सिक्छौँ।

आफूलाई कहिल्यै सस्तो नबनाउनुहोस्।
तपाईँको समय मूल्यवान छ।
तपाईँको भावना महत्वपूर्ण छ।
तपाईँको उपस्थितिको अर्थ छ।

जुन ठाउँमा तपाईँलाई केवल प्रयोग गरिन्छ, सम्झिने बेला मात्र खोजिन्छ, वा सधैँ कमजोर महसुस गराइन्छ—त्यहाँबाट बाहिर निस्कन साहस गर्नुहोस्।

किनकि संसारमा यस्ता धेरै ठाउँ र मानिसहरू छन् जसले तपाईँको वास्तविक मूल्य बुझ्नेछन्।
जहाँ तपाईँको विचारलाई सम्मान गरिनेछ।
जहाँ तपाईँको उपस्थितिले खुसी ल्याउनेछ।
जहाँ तपाईँलाई बदलिन होइन, बुझिन चाहिनेछ।

अन्त्यमा, सधैँ याद राख्नुस्—

आत्मसम्मान गुमाएर कसैको साथमा बस्नु भन्दा, आत्मसम्मान जोगाएर एक्लै हिँड्नु धेरै राम्रो हो।

किनकि जीवन छोटो छ, र यो जीवन त्यही ठाउँमा बिताउनुपर्छ जहाँ तपाईँलाई माया, सम्मान र कदर मिल्छ।

Nepoliyan Rai