Stichting Rituals to Root

STERVEN IN SLAAPSTAND? Of verliezen we iets wezenlijks uit het oog?

De recente reportage van Nieuwsuur en de scherpe analyse van Rob Bruntink raken aan een vraag die mij bezighoudt: waarom sterven steeds meer mensen onder palliatieve sedatie en weten we eigenlijk voldoende over wat dat betekent voor de kwaliteit van sterven?

Volgens het Landelijk Expertisecentrum Sterven groeit de zorg dat palliatieve sedatie steeds vaker ‘de norm’ wordt. Niet alleen bij onbehandelbaar lichamelijk lijden, maar soms ook vanuit existentiële onrust, angst of overbelasting van de omgeving. Ik herken dat in de praktijk.

Wat me raakt in deze discussie, is dat het niet alleen gaat over medische keuzes. Het gaat ook over aanwezigheid, bewust afscheid kunnen nemen en betekenis geven aan de laatste levensfase. Ineke Visser pleit al langer voor meer aandacht voor bewustzijn rond het sterven. Niet vanuit romantisering, maar vanuit de overtuiging dat de stervensfase een wezenlijk onderdeel van het leven is, een fase die zorgvuldigheid, nabijheid en bewustzijn verdient.

Ook stemmen als die van Sabine Netters dragen bij aan het gesprek en de wenselijkheid van onderzoek en registratie. Ik geloof dat we palliatieve sedatie een waardevolle en liefdevolle vorm van verlichting van lijden is. Daarnaast vraagt het om verdieping, onderzoek en open gesprek.

Juist daarom voel ik ook teleurstelling in de terughoudende reacties vanuit de artsenvereniging KNMG en het ministerie van Volksgezondheid. Wanneer zulke fundamentele vragen worden gesteld over hoe wij sterven in Nederland, hoop ik op meer nieuwsgierigheid, meer bereidheid tot onderzoek en meer ruimte voor het menselijke gesprek achter protocollen.

Als steeds meer mensen sterven met verlaagd bewustzijn, moeten we ook durven vragen: wat betekent dat voor de ervaring van sterven zelf?

Rapportage Nieuwsuur: https://nos.nl/nieuwsuur/video/2614916-sterven-met-verlaagd-bewustzijn-steeds-meer-de-norm
Analyse van Rob Bruntink https://www.robbruntink.nl/2026/05/19/waarom-weten-we-zo-weinig-over-de-kwaliteit-van-palliatieve-sedatie/


Foto credits: Pixabay

EUTHANASIE MET BEZIELING
Rituelen rond euthanasie spelen een krachtige rol in een van de meest intense momenten in een mensenleven. Waar euthanasie vaak wordt gezien als een medische handeling, verschuift de betekenis door rituelen naar een gedeeld, menselijk afscheid.

In een artikel van Vakblad Uitvaart over rituelen bij euthanasie delen onder meer onderzoeker Iline Ceelen, arts en ritueelbegeleider Heleen de Kort en ritueelbegeleider Michelle van Hout hun inzichten en ervaringen. Samen laten zij zien hoe een gepland levenseinde, dat vaak als een medisch moment wordt benaderd, door rituelen kan uitgroeien tot een betekenisvol en gedragen afscheid. Juist in de aandacht voor kleine, bewuste handelingen ontstaat ruimte voor verbinding, troost en het samen dragen van intense momenten aan het levenseinde.

Rituelen geven vorm aan iets wat anders moeilijk te bevatten is. Juist doordat het moment van overlijden gepland is, ontstaat er ruimte om bewust stil te staan bij het afscheid. Alledaagse handelingen zoals samen eten, muziek luisteren of een kaars aansteken krijgen daardoor, wanneer ze met aandacht worden uitgevoerd als de laatste keer, een diepere lading. Ze markeren niet alleen het einde, maar maken het moment betekenisvoller.

Wat opvalt, is dat rituelen niet per se groots of religieus hoeven te zijn. Ze ontstaan vaak in kleine, persoonlijke gebaren: een laatste maaltijd, een troosttaart, een symbolisch object of een handeling die past bij wie iemand is geweest. In die eenvoud schuilt hun kracht. Ze helpen het ongrijpbare tastbaar te maken.

Daarnaast versterken rituelen de onderlinge verbondenheid. In een periode die gekenmerkt wordt door spanning en naderend verlies, creëren ze momenten van bewust samenzijn en erkenning. Familie en naasten worden actief betrokken, waardoor het afscheid samen gedragen wordt in plaats van individueel ondergaan.

Ook voor zorgverleners en uitvaartbegeleiders bieden rituelen houvast. Door bewust aandacht te geven aan handelingen, hoe klein ook, krijgt het proces meer rust en betekenis. Het helpt om de overgang van leven naar dood niet alleen technisch, maar ook betekenisvol te begeleiden.
Een belangrijk inzicht uit het artikel is dat rituelen vaak al spontaan aanwezig zijn, maar niet altijd als zodanig herkend worden. Door ze te benoemen en te verdiepen, kunnen ze meer steun en troost bieden. Ritueelbegeleiders bieden op zo’n moment inzicht en maken ruimte voor emoties, herinneringen en verbinding, zowel vóór als na het overlijden.

Uiteindelijk laten de beschreven ervaringen zien dat rituelen niet alleen het afscheid verzachten, maar ook bijdragen aan hoe mensen later terugkijken op die laatste fase: als een betekenisvol en verbonden moment.

In de comments tref je het volledige artikel aan. Uiteraard herken ik dit alles ook persoonlijk in de praktijk. Wil je meer weten over rituelen bij euthanasie, advies of begeleiding?
Contact: [email protected] | 06 12457960

ROUWRITUELEN, BEDDING VOOR VERLIES
Wat betekent rouw in een tijd waarin niet alleen mensen sterven, maar ook ecosystemen en gemeenschappen verdwijnen? In de kijktip “Just Our Heart” laat Maartje Nevejan zien dat rouw niet iets is wat je moet afronden, maar iets wat bij het leven hoort. Iets wat je kunt dragen, delen en dat je zelfs kan openen.

De film ontstaat vanuit haar eigen verlies, en de vragen van haar kinderen. Maar ze blijft daar niet in hangen. Ze maakt ruimte voor andere stemmen: vrouwen die werken met rouw, ritueel en zingeving. Samen met onder anderen Monica Gagliano en Roshi Joan Halifax wordt rouw iets groters. Iets dat niet alleen over mensen gaat, maar ook over onze relatie met de aarde en met wat verdwijnt.
Wat voelbaar wordt, is dat rouw ook verbondenheid is. Wat je liefhebt, raak je niet zomaar kwijt. Het verandert van vorm, maar blijft op een andere manier aanwezig.

Rouwrituelen kunnen daarin een bedding zijn. Ze geven vorm aan wat geen woorden heeft. Ze maken zichtbaar wat anders stil blijft. En misschien nog belangrijker: ze doorbreken de eenzaamheid van rouw. Je hoeft het niet alleen te dragen.

De film geeft geen antwoorden en geen snelle troost. Wel een uitnodiging om bij de rouw te blijven. Om te voelen wat er is. En om te ervaren dat daar, in die openheid, ook iets kan bewegen. Kijktip: https://picl.nl/films/just-our-heart

DE KRACHT VAN ZACHT
Met dit thema is de laatste nieuwsbrief verzonden en staat deze op de website. Dit keer vol kijktips, artikelen, trainingen, muziek en theater rondom sterven en rouw. Interesse? Je leest hem hier: https://rituals-to-root.email-provider.eu/web/ekbd4oirhs/6mzmirdqav

Of meld je aan voor eigen ontvangst (frequentie 3x per jaar) via de website.

ZINGEVING BIJ DEMENTIE
Sinds een jaar verzorg ik zingevingsvieringen met verschillende thema’s voor mensen met dementie binnen een zorginstelling. Vieringen waar ik graag vaker over deel, om de waarde van betekenisgeving voor mensen met dementie zichtbaar te maken. Het cognitieve vermogen neemt af, maar dat betekent niet dat iemand minder heel is. Andere aspecten van het mens-zijn komen meer op de voorgrond, zoals ontvankelijkheid voor fysieke aanraking, vroege herinneringen en een ruimere toegang tot symboliek en spiritualiteit.

Opmerkelijk is hoe dementie bijna ongemerkt mijn leven is binnengekomen en een steeds grotere rol is gaan spelen, zowel in mijn werk als op persoonlijk vlak. Mijn vader heeft Alzheimer. Ik mag dementie daardoor vanuit verschillende perspectieven ervaren. Dit draagt bij aan een bredere en verdiepte persoonlijke blik.

Vertrouwen en onzekerheid
Binnen de dementiezorg spelen gevoelens van vertrouwen en onzekerheid een wezenlijke rol in het dagelijks welbevinden van bewoners. Veranderingen in cognitie, oriëntatie en zelfredzaamheid kunnen leiden tot onzekerheid, onrust en twijfel. Zingeving kan hierin een ondersteunend en dragend element zijn.

Meer lezen over de vieringen, het doel en de inhoud van het thema “Vertrouwen en onzekerheid”? Naar websiteblog: https://www.ritualstoroot.nl/zingeving-bij-dementie/

“Ben je geestelijk verzorger, ritueelbegeleider of een organisatie met interesse? Van harte welkom om contact te zoeken voor informatie of samen sparren.”