YHR - You Have Rights

ငွေကြေးခဝါချမှု ဥပဒေအောက်တွင် အကျုံးဝင်သော ပြစ်မှုများအကြောင်း

အောက်ဖော်ပြပါ ပြစ်မှုတစ်ခုခုကို ကျူးလွန်လို့ ရလာတဲ့ ငွေကြေး ဒါမှမဟုတ် အကျိုးအမြတ်တွေကို လက်ခံသုံးစွဲတာ၊ လွှဲပြောင်းတာ၊ ဖုံးကွယ်တာတွေ လုပ်ရင် "ငွေကြေးခဝါချမှု" အဖြစ် ဥပဒေအရ အရေးယူခံရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဆိုပါ ပြစ်မှုတွေကို အလွယ်တကူ နားလည်နိုင်အောင် အဓိက အုပ်စု (၅) စု ခွဲခြားကြည့်နိုင်ပါတယ်-

၁။ မှောင်ခို၊ ဂိုဏ်းဖွဲ့ကျူးလွန်မှုနှင့် တရားမဝင်ကုန်ကူးမှုများ
* ဂိုဏ်းဖွဲ့ရမ်းကားမှု: နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ရာဇဝတ်ဂိုဏ်းတွေမှာ ပါဝင်လှုပ်ရှားတာ၊ ဒုစရိုက်လုပ်ငန်းနဲ့ အသက်မွေးတာ။
* မှောင်ခိုနှင့် ကုန်ကူးမှု: လူကုန်ကူးတာ၊ မူးယစ်ဆေးဝါး၊ လက်နက်၊ ခိုးရာပါပစ္စည်းတွေ တရားမဝင် ကုန်ကူးတာ။
* အခွန်ရှောင်မှောင်ခို: အကောက်ခွန်နဲ့ အခွန်အကောက်ဆိုင်ရာ မှောင်ခိုလုပ်ငန်းတွေ လုပ်တာ။
* ဓာတုပစ္စည်း: ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ကျူးလွန်တာ။

၂။ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် လူ့အသက်/ခန္ဓာကိုယ်ကို ထိခိုက်စေသော ပြစ်မှုများ
* အကြမ်းဖက်မှု: အကြမ်းဖက်လုပ်ရပ်တွေ ကျူးလွန်တာနဲ့ အကြမ်းဖက်သမားတွေကို ငွေကြေးထောက်ပံ့တာ။
* လူသတ်မှုနှင့် ကိုယ်ထိလက်ရောက်မှု: လူသတ်တာ၊ ပြင်းထန်စွာ နာကျင်စေတာ။
* ပြန်ပေးဆွဲနှင့် ဓားပြမှု: ပြန်ပေးဆွဲတာ၊ ဓားစာခံဖမ်းတာ၊ မတရားချုပ်နှောင်တာ၊ ဓားပြတိုက်တာ၊ ခိုးယူတာနဲ့ ပင်လယ်ဓားပြ လုပ်ရပ်တွေ။

၃။ ငွေကြေး၊ စီးပွားရေးနှင့် အလွဲသုံးစားလုပ်မှုများ
* အဂတိလိုက်စားမှု: လာဘ်ပေးလာဘ်ယူလုပ်တာ။
* လိမ်လည်မှုများ: ငွေလိမ်တာ၊ ငွေစက္ကူအတု/ကုန်ပစ္စည်းအတု လုပ်တာ၊ စာရွက်စာတမ်း အတုအပလုပ်တာ၊ မူပိုင်ခွင့် ချိုးဖောက်တာ။
* အခွန်ရှောင်ခြင်း: တိုက်ရိုက် (သို့) သွယ်ဝိုက်သော နည်းလမ်းတွေနဲ့ အခွန်ရှောင်တာ။
* ခြောက်လှန့်တောင်းယူမှု: ခြိမ်းခြောက်ပြီး ငွေညှစ်တာ။
* ဈေးကွက်ကစားမှု (Insider Trading): သူများမသိသေးတဲ့ အတွင်းသတင်းကို ကြိုယူပြီး ဈေးကွက်ကို ထိန်းချုပ်တာ၊ အကျိုးအမြတ်ရှာတာ။
* လောင်းကစား: တရားမဝင် လောင်းကစားလုပ်ငန်းတွေ လုပ်တာ။

၄။ လူမှုရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများ
* လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခေါင်းပုံဖြတ်မှု: ကလေးသူငယ်တွေကို အပါအဝင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အမြတ်ထုတ်တာ။
* ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ: သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေတဲ့ ပြစ်မှုတွေ လုပ်တာ။
* ဆိုက်ဘာမှုခင်း: အွန်လိုင်း (သို့) ကွန်ပျူတာကွန်ရက်တွေကို အသုံးပြုပြီး ပြစ်မှုကျူးလွန်တာ။

၅။ အခြား အကျုံးဝင်သော ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက်များ
အထက်ပါအချက်တွေအပြင် အောက်ပါအခြေအနေတွေမှာလည်း ငွေကြေးခဝါချမှု ဥပဒေနဲ့ ငြိစွန်းနိုင်ပါတယ်-
* တည်ဆဲဥပဒေ တစ်ခုခုအရ ထောင်ဒဏ် (၆) လနဲ့အထက် ကျခံရနိုင်တဲ့ ပြစ်မှုတွေ ကျူးလွန်တာ။
* အစိုးရရဲ့ သဘောတူညီချက်နဲ့ ဗဟိုအဖွဲ့ကနေ "ဒါဟာ ငွေကြေးခဝါချမှုနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ ပြစ်မှုဖြစ်တယ်" လို့ အမိန့်ကြော်ငြာစာထုတ်ပြီး သတ်မှတ်လိုက်တဲ့ ပြစ်မှုတွေ ---

ဆိုပြီးတော့ နားလည်လွယ် မှတ်မိလွယ်အောင် ခွဲထုတ်နိုင်ပါတယ်။

လုံလောက်သော စားနပ်ရိက္ခာရပိုင်ခွင့် (The Right to Adequate Food) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။

လုံလောက်သောစားနပ်ရိက္ခာရပိုင်ခွင့်သည် လူတိုင်းအတွက် ကျန်းမာတက်ကြွသော ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ရန် လိုအပ်သည့် အာဟာရပြည့်ဝသော အစားအစာများကို ရယူနိုင်ခွင့်ဖြစ်သည်။ ဤအခွင့်အရေးတွင် အဓိကအချက် ၃ ချက်ပါဝင်သည်-

ရရှိနိုင်မှု (Availability):
အစားအစာများကို သဘာဝအရင်းအမြစ်များမှဖြစ်စေ (စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး စသည်)၊ ဈေးကွက်မှဖြစ်စေ လုံလောက်စွာရရှိနိုင်ရမည်။

လက်လှမ်းမီနိုင်မှု (Accessibility):
အစားအစာများကို ဝယ်ယူနိုင်ရန် စီးပွားရေးအရ တတ်နိုင်စွမ်းရှိရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ကလေးသူငယ်များ၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် မသန်စွမ်းသူများအပါအဝင် လူတိုင်း ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရလည်း လွယ်ကူစွာ လက်လှမ်းမီရမည်။

လုံလောက်မှု (Adequacy):
အစားအစာများသည် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ အသက်အရွယ်၊ ကျား/မ နှင့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေအရ လိုအပ်သော အာဟာရပြည့်ဝရမည့်အပြင် ဘေးကင်းလုံခြုံမှုရှိပြီး ယဉ်ကျေးမှုအရ လက်ခံနိုင်သော အစားအစာများဖြစ်ရမည်။

အထင်အမြင်လွဲမှားမှုများ (Common Misconceptions)
စားနပ်ရိက္ခာရပိုင်ခွင့်သည် အစိုးရမှ အခမဲ့ အစားအစာများ ဝေငှပေးရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု မဆိုလိုပါ။ ၎င်းမှာ လူတစ်ဦးချင်းစီသည် မိမိတို့ဘာသာ ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာဖြင့် အစားအစာများကို ထုတ်လုပ်ရန် သို့မဟုတ် ဝယ်ယူရန်ဖြစ်ပြီး အစိုးရအနေဖြင့် ယင်းသို့လုပ်ဆောင်နိုင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကောင်း ဖန်တီးပေးရန်သာဖြစ်သည်။ သို့သော် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်၊ ပဋိပက္ခများဖြစ်ပွားချိန်နှင့် အကျဉ်းကျခံနေရချိန် စသည့် မိမိကိုယ်တိုင် ရှာဖွေနိုင်စွမ်းမရှိသော အခြေအနေများတွင်မူ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက် ထောက်ပံ့ပေးရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အစားအစာရှားပါးမှုကြောင့် ဆာလောင်မွတ်သိပ်မှုများဖြစ်ပေါ်နေခြင်းမဟုတ်ဘဲ ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုနှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံခံရမှုများကြောင့် အစားအစာကို လက်လှမ်းမမီနိုင်ခြင်းသာဖြစ်သည်။

သီးခြားအုပ်စုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (Impact on Specific Groups)
ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူများ:
လယ်ယာမြေ၊ ရေ၊ မျိုးစေ့ နှင့် အခြားအရင်းအမြစ်များအပြင် ဈေးကွက်သို့ လက်လှမ်းမမီခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၏ စားနပ်ရိက္ခာရရှိရေးကို ကြီးမားစွာ ထိခိုက်စေသည်။

ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ:
၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားပိုင်မြေများနှင့် သဘာဝအရင်းအမြစ်များအပေါ် ထိန်းချုပ်ခွင့်နှင့် သုံးစွဲခွင့်ဆုံးရှုံးခြင်းသည် စားနပ်ရိက္ခာရပိုင်ခွင့်ကို အဟန့်အတားဖြစ်စေသည်။

အမျိုးသမီးများ:
စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အစားအစာထုတ်လုပ်ရေးတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သော်လည်း မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ချေးငွေရယူခွင့် စသည်တို့တွင် ခွဲခြားဆက်ဆံခံရလေ့ရှိခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၏ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးကို များစွာထိခိုက်စေသည်။

ကလေးသူငယ်များ:
အာဟာရချို့တဲ့မှုသည် ကလေးများ၏ ရုပ်ပိုင်းနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်စေပြီး အသက်ဆုံးရှုံးသည်အထိ အန္တရာယ်ရှိသည်။

နိုင်ငံတော်၏ တာဝန်များ (State Obligations) အစိုးရများတွင် အဓိက တာဝန် ၃ ရပ်ရှိသည်-

လေးစားရန် တာဝန် (Obligation to respect):
ပြည်သူများ၏ လက်ရှိ စားနပ်ရိက္ခာရရှိနေမှုနှင့် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များကို နိုင်ငံတော်က နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးခြင်း သို့မဟုတ် ဟန့်တားခြင်းများ မပြုလုပ်ရန်။

ကာကွယ်ရန် တာဝန် (Obligation to protect):
အခြားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သို့မဟုတ် ကုမ္ပဏီလုပ်ငန်းများက ပြည်သူများ၏ စားနပ်ရိက္ခာအရင်းအမြစ်များကို ဖျက်ဆီးခြင်း သို့မဟုတ် ညစ်ညမ်းစေခြင်းများ မပြုလုပ်နိုင်ရန် ဥပဒေများဖြင့် တားဆီးကာကွယ်ပေးရန်။

ဖြည့်ဆည်းရန် တာဝန် (Obligation to fulfil):
ပြည်သူများ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးအတွက် အထောက်အကူပြုမည့် မူဝါဒများနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပံ့ပိုးဖန်တီးပေးရန် (Facilitate) နှင့် သဘာဝဘေးကဲ့သို့သော အခြေအနေမျိုးတွင် တိုက်ရိုက်ထောက်ပံ့ပေးရန် (Provide)။

အမျိုးသားအဆင့် အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ခြင်း (National Implementation) စားနပ်ရိက္ခာရပိုင်ခွင့်ကို နိုင်ငံအဆင့်တွင် လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရာ၌ အောက်ပါအချက်များကို ဆောင်ရွက်ရမည်-

၁။ အသိပညာပေးခြင်းနှင့် စွမ်းဆောင်ရည်မြှင့်တင်ခြင်း (Advocacy and Training):
ပြည်သူများ မိမိတို့၏ အခွင့်အရေးကို သိရှိတောင်းဆိုနိုင်ရန်နှင့် တာဝန်ရှိသူများကလည်း ၎င်းတို့၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို နားလည်စေရန် ပညာပေးမှုများလုပ်ဆောင်ရမည်။

၂။ အချက်အလက်ကောက်ယူခြင်း (Information and Assessment): ဆင်းရဲနွမ်းပါးပြီး ထိခိုက်လွယ်ဆုံးသော အုပ်စုများကို ဖော်ထုတ်ရန် အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ ကောက်ယူရမည်။

၃။ ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်းနှင့် တာဝန်ခံမှုရှိစေခြင်း (Legislation and Accountability):
ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ သို့မဟုတ် အခြားဥပဒေများတွင် စားနပ်ရိက္ခာရပိုင်ခွင့်ကို ထည့်သွင်းပြဋ္ဌာန်းပြီး ချိုးဖောက်ခံရပါက တိုင်ကြားနိုင်မည့် တရားဥပဒေကြောင်းအရ ကုစားခွင့် ယန္တရားများ (Remedies) ထားရှိရမည်။

၄။ မဟာဗျူဟာချမှတ်ခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း (Strategy and Coordination):
သက်ဆိုင်ရာ ဝန်ကြီးဌာနများ၊ လူထုအခြေပြုအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပူးပေါင်း၍ အမျိုးသားအဆင့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး မဟာဗျူဟာများ ချမှတ်ဖော်ဆောင်ရမည်။

၅။ စောင့်ကြည့်အကဲဖြတ်ခြင်း (Benchmarks and Monitoring): ဆောင်ရွက်ချက်များသည် ရည်မှန်းချက်များအတိုင်း အမှန်တကယ်ရောက်ရှိခြင်း ရှိ/မရှိကို ညွှန်းကိန်းများ (Indicators) အသုံးပြု၍ အစဉ်တစိုက် စောင့်ကြည့်အကဲဖြတ်ရမည်။

Ref:
Committee on Economic, Social, and Cultural Rights. (1999). General comment 12: The right to adequate food (Art. 11) (UN Doc. E/C.12/1999/5). United Nations Economic and Social Council.

Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2006). The right to food in practice: Implementation at the national level.

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights & Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2010). Fact sheet no. 34: The right to adequate food. United Nations.

This photo is an-ai generated thing for educational purposes only.