Mindflow

स्वतःला स्वीकारताना....

सुहास वय २६, घरात लग्न आणि स्थळं चर्चा सुरू झाल्या होत्या पण मनात अजूनही गोंधळ होता म्हणून ऐका नातेवाईकांनी माझ्याकडे येण्याचा सल्ला दिला. मेसेज वर बोलणं झालं आणि अपॉइंटमेंट ची वेळ ठरली आणि ती appointment साठी आली. नेहमीप्रमाणे सेशन ची सुरुवात केल्यावर त्या एका वाक्याचा धागा धरूनच ती बोलायला लागली.
तुम्ही म्हणालात counsellor judge करत नाहीत म्हणून पण तरीही माझ्या मनात संकोच आहेच... माझं नाव पहिल्यांदा ऐकलं तेव्हा तुम्हाला पण weird वाटलं असणारच.... बघा ना माझं सगळंच weird आहे, मुलगी आणि नाव सुहास, बॉयकट, एवढी छान उंची पण बाकी देह किडकिडीत... मी समोर आल्यावर पण लोक इतके विचित्र बघतात ना... आणि ती बोलायला लागली. लग्नामध्ये, रस्त्यावर, नवीन ठिकाणी जिथे जाईन तिथे लोकं ही अशी बघतात आणि मग मला जायलाच नको वाटतं म्हणजे अगदी कोणी बोललं नाही ना काही तरी त्यांच्या नजरेतून कळतं मला... त्यात नाव कळल्यावर तर फारच विचित्र react करतात, हसणं लपवण्याचा प्रयत्न करतात, परवाच एका interview ला गेले होते आणि तिथे गेल्यावर त्या मुलीने विचारलं सुहास म्हणजे तुम्हीच का? मला वाटलं कोणी मुलगा येणार आहे. प्रयत्न केला मी याचा interview वर परिणाम न होऊ द्यायचा पण खूप त्रास होतो ma'am....
माझं नाव माझ्या पप्पांनी ठेवलंय आणि त्यांनी लहानपणापासूनच मला मुलासारखं वाढवलं... Short hair, shirt pant, tom boyish... शाळेत पण मला खूप चिडवलं गेलं, पप्पांशी खूप भांडायचे मी यावरून मला लाज वाटायची या नावाची... माझं नाव बदला, मला नकोय, मी मोठी झाली की बदलेन पण आता जेव्हा मोठी झालेय तर पप्पा गेले ३ वर्षांपूवी आणि हे त्यांनी दिलेलं नाव आहे माझं मला नाही बदलायचं पण तरी या लोकांचे looks आणि reactions चं काय करू, परत होणारा नवरा जो कोणी असणारे त्याला हे पटेल का? Biodata मध्ये आम्ही घरचं नाव दिलं पण मला हे नाव हवं असं पण वाटतंय... पण नावावरूनच reject केलं मला तर.... बरं भेटल्यावर खरं नाव सांगितलं आणि त्याची reaction, चेहऱ्यावरचे भाव बदलले तर... खूप confusion आहे ma'am.. एकदा वाटतं नाव बदलावं, पण नाही बदलायचं मला....
आई आणि बहीण म्हणते नको लक्ष देऊ लोकांकडे, तुला हवं ते तू कर... पण उद्या लग्न झालं आणि सासरी पण हेच झालं तर... मला खूप भीती पण वाटते आणि मग वाटतं लग्न नकोच करायला.. म्हणजे यातले कुठलेच प्रश्न येणार नाहीत.... आणि या सगळ्याचा परिणाम माझ्या कामावर सुद्धा होतो आहे... स्वतःला introduce करताना पण एवढी भीती असते मनात... आणि मग confidence कमी होतोय.... तिचं बोलणं झाल्यावर तीला मी काही प्रश्न विचारले...
Counsellor: तुला मनापासून हे नाव हवं आहे का?
सुहास: ती म्हणाली पप्पांची इच्छा, ते नाहीत नाव तरी राहील माझ्याबरोबर...
C: मग म्हणालं ही इच्छा आहे म्हणून तू हे नाव कितीही reactions आल्या तरी बदलणार नाहीयेस हे पक्क आहे का?
S: मग म्हणाली नाही बदलणार, पण लोकांनी react होणं थांबवायला हवं...
इथेच तीने तिची अपेक्षा सांगितली, मी बदलणार नाही पण लोकांनी हे स्वीकारायला हवं...
C: तू हे नाव स्वीकारलं आहेस का?
S: हो स्वीकारलं आहे.
C: मग जर तू हे स्वीकारलं आहेस तर तुला त्रास का होतो आहे?
S: ती म्हणाली लोकांमुळे
C: लोकांमुळे की इतर मुलींपेक्षा तुझं नाव वेगळं आहे... Generally मुलींची जी नावं असतात, त्यापेक्षा वेगळं आहे... म्हणून तुला त्रास होतो आहे आणि मग जेव्हा लोकं पण त्याच पद्धतीची प्रतिक्रिया देतात तेव्हा त्याचा जास्ती त्रास होतो आहे?
S: दोन्ही
C: कशामुळे जास्ती होतोय?
S: कारण माझं नाव वेगळं आहे.... म्हणूनच तर ते react करतात ना...
C: exactly कुठेतरी तू स्वतःचं स्वतःला स्वीकारलं नाही आहेस आणि तुझी अपेक्षा ही आहे की इतरांनी तुला स्वीकारायलाच हवं...
S: पण मग मी नक्की काय करायला हवं?
C: तुला हे मान्य आहे का? की तुझं नाव वेगळं आहे... इतर भारतीय मुलींपेक्षा तुझी उंची जास्त आहे... आणि बारीक असल्यामुळे तू अजून जास्त उंच दिसतेस...
S: हो..
C: Good, उद्या जर तुझ्या कामाच्या ठिकाणी, कोणीतरी पार्टी चे कपडे घालून आलं तर तुला काय वाटेल... हे काय घालून आली आहे ही... बरोबर?? भले तू चेहऱ्यावर दाखवलं नाहीस, बोलली नाहीस... तरी तुझ्या मनात येईल ना?
S: हो...
C: म्हणजे आपल्याही मनात दुसऱ्याबद्दल विचार येतातच.... आपणही मनातल्या मनात मत तयार करतोच... so in a way आपण पण judge करत आहोत ना? फक्त आपण सांगत नाही आहोत.... अणि आपण चारचौघींपेक्षा थोडे वेगळे आहोत... आपलं नाव वेगळं आहे आणि म्हणून लोकं आपल्याकडे बघणार आहेत.... हेच जर तू आधी स्वतःला सांगायचा प्रयत्न केलास तर... ते वेगळं नाही आहे यापेक्षा वेगळं आहे, आणि मला हवं आहे हे स्वीकारायचा प्रयत्न करून बघितला तर.....
S: हो हे खरं आहे..... हे जर वेगळं आहे, uncommon आहे तर लोकांना पण ते वेगळं वाटत असेल... पटतंय मला... हा विचार मी कधीच नव्हता केला.... की वेगळं आहे तर वेगळं वाटणार...
C: लगेच तू हे स्वीकारता येईल असं नाही.... ही process आहे वेळ लागेल....
तीला ते पटलं आणि त्या आठवड्याचा होमवर्क घेऊन सुहास गेली.... पुढच्या आठवड्यात आली तेव्हा या नावाचा तिचा stress आधीपेक्षा बराच कमी झाला होता... लोकांच्या नजरांचा त्रास होत होता... पण तीने आत्मस्वीकाराचा मार्ग निवडला होता.
आपणही बऱ्याचदा परिस्थिती, आजुबाजूची माणसं, आणि स्वतःला सुद्धा नाकारत असतो आणि स्वतःला त्रास करून घेत असतो. त्यातून कधी आपण आत्मतिरस्काराकडे जातो तर कधी एवढे कामाच्या मागे लागतो की चूकच नाही झाली पाहिजे... दोन्हीकडे स्वीकार झालेलाच नसतो... आत्मस्वीकार म्हणजे माझ्या व्यक्तिमत्वाच्या चांगल्या आणि वाईट दोन्ही बाजू माझ्याच आहेत... चांगले पैलू बहुदा आपण स्वीकारतो पण वाईट/ कमतरता किंवा त्रुटींकडे कानाडोळा करतो किंवा त्याबाबतीत स्वतःला जपत बसतो... काही कमतरता असतील तर त्याबद्दल दुःख, त्रास करून घेऊन ते नाकारण्यापेक्षा, ते समजून घेऊन त्यावर काम करणं... स्वतःला जसे आहोत तसे, समजून घेऊन स्वतःवर प्रेम करणं... म्हणजे स्वतःचा स्वीकार करणं... एकदा आपण आपल्याला स्वीकारलं की इतर कोणाकडून स्वीकारलं न जाण्याची भीतीच उरत नाही.

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

How to overcome Learned Helplessness

मागच्या भागात आपण पाहिलं की learned helplessness म्हणजे काय? एखादा नकारात्मक अनुभव येतो आपण स्वतःला थोडं push करतो, मग परत एखादा नकारात्मक अनुभव येतो, आपण स्वतःला प्रयत्न करण्यासाठी भाग पाडतो, आणि हे असं सारखं होत राहिलं की आपल्या आपल्या मनात नकारात्मकता घर करून बसते. जसं आपण अनुभवांमधून सकारात्मक गोष्टी शिकतो तसंच नकारात्मक गोष्टही शिकतो आणि situations give up करायला लागतो. शक्य असूनही त्यातल्या चुका लक्षात घेतल्या जात नाहीत...आणि यातूनच हा learned helplessness तयार होतो. काय करायला हवं यापेक्षा हे होणं शक्यच नाही या विचारात अडकून पडतो, आणि मग नकारात्मकतेतून learned helplessness आणि त्यातून परत नकारात्मकता हे चक्र सुरू राहतं...
आता हे चक्र थांबवण्यासाठी आणि यातून बाहेर पडण्यासाठी काय करायचं? हे आपण आजच्या लेखात पाहू... तर सगळ्यात आधी रोजच्या आयुष्यात होणाऱ्या छोट्या छोट्या सकारात्मक गोष्टी शोधण्याचा प्रयत्न करायचा... म्हणजे अगदी मला राहायला घर आहे, माझं कुटुंब सुखी आहे, मला रोज दोन वेळचं अन्न मिळत आहे, पोटापुरते पैसे मला मिळतात... माझ्याकडे पैसा फार नाहीये पण मी माझ्या कुटुंबाबरोबर वेळ घालवू शकतो, इत्यादी.... यामुळे आजूबाजूला असणारी सकारात्मकताही आपल्याला दिसेल आणि नकारात्मकतेचा त्रास थोडा कमी होईल.... नकारात्मकतेच्या ओझ्याखाली असताना हे करणं नक्कीच कठीण आहे... पण अशक्य नक्कीच नाहीये.. आपल्याला सकारात्मकतेच्या टोकाला जाऊन आहे त्या परिस्थितीचा उलट विचार करायचा नाहीये पण स्वतःला वास्तवाचं भान द्यायचं आहे की आपल्याला वाटतेय तेवढी परिस्थिती खरंच भयानक आहे का?
पण हा बदल करण्यासाठी सगळ्यात आधी हे स्वीकारावं लागतं की आपल्या त्रासाला फक्त आपली परिस्थिती कारणीभूत नसून आपले विचारही कारण असू शकतात.... त्यानंतरची पायरी म्हणजे असे कोणते विचार आहेत जे मला हे करण्यापासून थांबवत आहेत हे शोधायचं. ते विचार शोधून त्या विचारांना सत्यतेची जोड देणं.. नंतर काळजीपूर्वक आपला स्वसंवाद म्हणजेच self talk तपासणं, त्यामध्ये असणाऱ्या नकारात्मतेला सकारात्मतेची realiastic बाजू दाखवणं.. हे सगळे विचार स्वसंवाद observe करून ते लिहून काढून त्याबाबतचा awreness वाढवणं... मला नक्की काय हवयं, आत्ता मी नक्की काय करायला हवं यानुसार priorities ठरवून मग आपलं ध्येय गाठण्यासाठी प्रयत्न करणं... वेळोवेळी ते प्रयत्न योग्य दिशेने वाटचाल करत आहेत ना हे पाहणं... आपली बौद्धिक आणि आर्थिक क्षमता, आपल्या strengths आणि weaknesses, आपली परिस्थिती, आणि आपल्याला जे हवं आहे ते खरंच हवं आहे ना? त्यामागील उद्दिष्ट या सगळ्या गोष्टींचा विचार करून आपलं ध्येय ठरवणं म्हणजेच logical अन rational ध्येय ठरवण्यावर भर देणं.
याशिवाय जर हे सगळं खूप प्रमाणात घडत असेल तर तुम्ही कोणत्याही psychologist किंवा counselor ची मदत नक्कीच घेऊ शकता... ते तुमच्या या नकारात्मकतेच्या मुळाशी जाऊन, कारणं शोधून तुम्हाला यातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करतात. कारण तुमच्या आयुष्यात घडणाऱ्या गोष्टींकडे तुम्ही कोणत्या दृष्टिकोनाने पाहता यावर त्याचा तुम्हाला होणारा त्रास अवलंबून असतो... आणि psychologist/ counsellor तोच दृष्टिकोन बदलण्यासाठी तुम्हाला मदत करतात.
या सगळ्यात आधी एखादी घटना घडल्यानंतर तुम्ही एखाद्या गोष्टीचं/ घटनेचं विश्लेषण कशाप्रकारे करता हे पहायला हवं. म्हणजे त्या घटनेची जबाबदारी तुम्ही गरज नसताना स्वतःवर घेता की गरज असतानाही इतरांवर ढकलता... आणि जी काही घटना घडली असेल त्याचा अनुभव आणि त्याचा परिणाम तुम्हाला शाश्वत वाटतो की कायमस्वरूपी आहे असं वाटतं... आपण घटना किंवा अनुभव एकूणच आयुष्याशी जोडतोय की फक्त या परिस्थितीपुरतं मर्यादित ठेवत आहोत... या सगळ्या गोष्टींवर psychologist तुमचं evalution करतात आणि तुमच्या व्यक्तित्वानुसार तुमच्यासाठी personalized treatment plan तयार करतात आणि तुम्हाला तुमच्या त्रासातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करतात.
चला तर मग परिस्थिती बदलण्याचा अट्टहास करून स्वतःला त्रास करुन घेण्यापेक्षा बदलाची सुरवात स्वतःपासून करूया!

©नेहा किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

Learned Helplessness

Title वाचून हे काय आता नवीन आता असं तुम्हाला नक्कीच वाटलं असणार... Helplessness ऐकून आहे पण Learned Helplessness असंही काही असतं का? तर हो आजच्या लेखात आपण तेच पाहणार आहोत, Learned Helplessness म्हणजे काय, आपण त्यात अडकले आहोत का?
बऱ्याचदा असं होतं कि आपण एखादी गोष्ट करायचा प्रयत्न करत असतो पण ती काही केल्या जमत नाही. मग आपण अपयश हि यशाची पहिली पायरी असते वगैरे वाक्य आठवून पुन्हा प्रयत्न करतो पण पुन्हा अपयश येतं. ठीके चलता है !! असं म्हणत आपण पुन्हा एकदोनवेळा प्रयत्न करतो पण प्रत्येक वेळी काही कारणांनी आपल्याला ते जमतच नाही...आणि आपण गोष्ट सोडून देतो. 'छे बुवा !! तो काही आपला घास नाही...' 'ते काही जमणारच नाही मला' 'वो मेरे बस कि बात नही है' असं म्हणून आपण त्या गोष्टीवर फुली मारून टाकतो.
हीच गोष्ट काहीशी आपल्या भावनांच्या बाबतीतही होते. म्हणजे हरून गेल्यासारखं वाटणं, एखाद्या गोष्टीची भीती वाटून ती गोष्ट करायला न धजावणं, किंवा ही परिस्थितीच अशी आहे मी यात काहीच करू शकत नाही असं वाटणं, माझा राग मला कंट्रोलच होत नाही... मी आता एकटीच असणारे आयुष्यभर, माझ्या जवळचे सगळेच मला सोडून जातात... वगैरे वगैरे.
पण खरंच असं असतं ?
आपल्याला जमेल असं वाटलेलं असतं म्हणूनच खरंतर आपण ती गोष्ट करायचा प्रयत्न २-३ वेळा केलेला असतो. मग आता नेमकं घोडं अडतं कुठं ? किंवा प्रत्येक वेळी त्या गोष्टीपुढे हरून जायला का होतं? का give up करतो आपण अशा situations? का हत्यार टाकून देतो? काही प्रसंगांमध्ये आपली शक्ती संपलेली असते, आपण खूप लढून थकलेले असतो हे मान्य आहे पण काही वेळा आपण शक्य असणाऱ्या गोष्टीही सोडून देतो हे असं का होतं??
तर हे या Learned Helplessness मुळे होतं... शब्दाची फोड करायची झालीच तर Helplessness म्हणजे असहाय्यता आणि Learned म्हणजे शिकलेली.... म्हणजेच आपल्याला आलेल्या अनुभवांतून आपण जशा चांगल्या सकारात्मक गोष्टी शिकतो तसंच ही असहाय्यता सुद्धा शिकतो... म्हणजे थोडक्यात सांगायचं झालं तर एखादी मिळण्यास कठीण वाटणारी गोष्ट या मार्गाने मिळत नाहीये तर दुसरे इतर कोणकोणते मार्ग आहेत ते मिळवण्यासाठी हे न पाहता... ती गोष्ट नसण्यामुळे होणारा तोटा सहन करत स्वतःला त्रास करून घेतो. जे घडतंय त्यावर आपलं नियंत्रण नाही हे लक्षात आल्यावर बऱ्याचदा आपण Give up करून टाकतो आणि स्वतःचा पराभव नकळत अजाणतेपणी मान्य करतो जेव्हा की आपण इतर मार्ग शोधू शकतो. सततच्या नकारात्मक अनुभवांमुळे आजूबाजूची परिस्थिती हि माझ्यासाठी प्रतिकूलच आहे असं वाटायला लागतं. आणि परिस्थिती बदलता येत नाही यावर जास्त विचार करतो आणि नकळतपणे हे मला शक्य नाही यासाठी रडत राहतो...
बऱ्याचदा आपण स्वतःकडे असलेल्या क्षमतेचा वापर न करता परिस्थिती वर खापर फोडतो आणि मग आपली Productivity कमी होते. कारण आपण परिस्थिती बदलण्यासाठी धडपडत असतो पण खरा बदल आपल्याला स्वतःमध्ये करण्याची गरज असते. यामुळे आपल्या मानसिकतेवरही परिणाम व्हायला लागतो. उत्साह न वाटणं, काम करण्याची ईच्छा न होणं, आयुष्यात आपण काहीच करत नाही आणि करूच शकणार नाही हा विचार बळावायला लागतो. यातून चिंता वाढायला लागते, भविष्याचा नुसताच विचार केला जातो, कृतीत काहीच होत नाही, आणि हे जितका अधिक काळ चालू राहील तितकं ते स्वभावाचा एक भाग व्हायला लागतं आणि गडबड व्हायला सुरुवात होते.
अगदी साधं उदाहरण घेऊन बघूया. एक २५ वर्षाची चुणचुणीत मुलगी. प्रथितयश कॉलेजमधून MBA केलं, शिवाय उत्तम academic background त्यामुळे आता Campus Interview देऊन झकासपैकी Job लागणार असं हिच्या मित्रमैत्रिणींना आणि घरच्यांनाही वाटत होतं.
तीने दोन चार ठिकाणी Interviews दिले पण तिचं selection झालं नाही. आधीच घरच्यांच्या आणि मित्रमैत्रिणींच्या अपेक्षांचं ओझं त्यात तिच्या मनात आता हे दडपण यायला लागलं की माझ्या सारख्या मुलीला 6 महिने झाले तरी जॉब नाही म्हणल्यावर लोक काय म्हणतील... मग मला मिळालाच नाही जॉब तर काय करायचं... याच दडपणाखाली ती अजून 4 ठिकाणी interview देते पण तिथेही तिचं selection होत नाही... दर
वेळी त्यांना हवंय ते माझ्याकडे नाहीचे म्हणजे मला जॉब मिळणं अशक्यप्राय आहे ही भावना मनात घर करायला लागते. आणि हळू हळू ती job description वाचून apply करणंच सोडून देते... इथे कुठेही ती माझं काय चुकतंय म्हणून माझं selection होत नाही हे कुठेच पहात नाही ... माझं qualification, trainings, knowledge, abilities, particular skillset, presentation skills, coincidence, appearance, verbal-nonverbal behavior, इत्यादी अनेक गोष्टी interview मध्ये पहिल्या जातात... नक्की कुठे आणि का मी कमी पडत असेन हा विचार ती कुठेच करत नाही... एका मागोमाग एक येत गेलेल्या नकारात्मक अनुभवांच्या साखळीवरून ती गोष्टी सोडून द्यायला सुरुवात करते. आणि मग हाच learned helplessness तयार होतो.
बऱ्याचदा आपण प्रत्येक गोष्टीत जी नकारात्मक का बघतो ती या learned helplessness मुळेच. म्हणजे आपण कुठेतरी जाताना रस्ता चुकलो तर आपण म्हणतो की मी नेहमीच चुकतो, आता मी एकटा जाणारच नाही, कदाचित समोरच्याने पत्ता चुकीचा दिला असेल एखादा turn चुकला असेल, landmark दिसला नसेल हा विचार आपण त्यावेळी करू शकत नाही किंवा आपल्याकडून report मध्ये चुका झाल्या 3/4 वेळा सलग तर आपण हा विचार करायला लागतो की report writing is not my cup of tea... पण ते सुधारण्यासाठी काय करावं लागेल हा विचार येत नाही... आणि मग नकारात्मकतेतून learned helplessness आणि त्यातून परत नकारात्मकता हे चक्र सुरू राहतं...
* ही गोष्ट प्रत्येकाबाबतीत अशीच घडते असं नाही. व्यक्तिपरत्वे याचं स्वरूप, तीव्रता आणि coping बदलते. हे लक्षात घेणं महत्वाचं...
*Learned Helplessness अशी काही गोष्ट असते, आणि आपल्याला आपल्या मनःशांती आणि यशापासून लांब नेऊ शकते याबाबत सविस्तर माहिती मिळावी यासाठी हा लेख लिहिला आहे, आता यातून बाहेर कसं पडायचं हे आपण पुढच्या लेखात पाहू.

नेहा किल्लेदार
मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक
MindFlow Mental Health Cares Pune
MA Clinical Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical & Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066