OneFlora.in

मोगऱ्या वरच्या मागच्या reel ला तुम्ही सगळ्यांनी खूप छान प्रतिसाद दिलात पण comments वाचल्यावर काही नावांमध्ये चूक झाल्याचं माझ्या लक्षात आलं. आता त्या चुका सुधारून सगळ्या मोगऱ्यांच्या प्रजातींचे हे compilation आपल्यासाठी बनवलं आहे. आपल्या मित्रमंडळींमध्ये नक्की शेअर करा...

"शमी" च्या शोधात - भाग ५, शिकेकाई, शेंबरटी, चिल्हार

मागच्या भागात आपण Acacia आणि Senegalia या दोन जातीतील फरक, त्यांच्या काट्यांमधील फरका वरून समजून घेतला. Acacia: लांब, टोकदार, इंग्रजी "V" आकार आणि Senegalia छोटे, त्रिकोणी, वक्राकार. Senegalia जातीच्या आपण पाहिलेल्या तीन प्रजातीत (पांढरा खैर, काताचा खैर, S. ferruginea) फुलोऱ्याची रचना ही catkin प्रकारची होती - वितभर लांब, दाटी वाटीने छोटी छोटी फुले लगडलेली, साधारण मांजराच्या शेपटी सारखी.

या भागात आपण Senegalia प्रजातीच्याच आणखी चार प्रजाती पाहणार आहोत. या सर्व प्रजातीत, काट्यांचा आकार 'खैरा' सारखा असला तरी फुलोऱ्याची रचना मात्र 'बाभळी' सारखी असते (छोटीशी गोंडेदार फुले). बाभळी किंवा खैराप्रमाणे, काटे फक्त पानाच्या बेचक्यात नसून, खोड, फांदी आणि पानाची मुख्य शिर असे सगळीकडे भरपूर प्रमाणात आढळतात.

या चारही प्रजाती वेल किंवा महावेल या प्रकारच्या असून त्या आजूबाजूच्या झाडा-झुडपांच्या आधारे, रानात चांगल्या लांब आणि उंच पसरू शकतात (straggler). या वेलांचे खोड काष्ठरूपी असले तरी झाडासारखे स्वतःचा भार पेलू शकणारे नसते. छोटे गोलाकार फुलोरे आपण 'हिवर' च्या वेळी बघितले तसे panicle प्रकारचे असतात.

यातील पहिली प्रजाती म्हणजे आपल्या सगळ्यांना माहिती असणारी शिकेकाई (Senegalia rugata). तांबूस चॉकलेटी रंगाच्या, जाडसर आणि सुरकुतलेल्या शिकेकाईच्या शेंगा आपण बऱ्याच जणांनी बाजारात पाहिल्या असतील. पण मोकळ्या रानात, शेंगा नसताना हा शिकेकाईचा महावेल बाकी तीन प्रजातीतून वेगळा ओळखणे हे खूपच कठीण आहे.

वनस्पती निरीक्षणाच्या आपल्या या पहिल्या प्रयत्नात, आपण दुसऱ्या व तिसऱ्या भागात बघितलेला "बाभळीचा गट" चौथ्या भागात बघितलेला "खैराचा गट" आणि या भागात वर चर्चिलेला चार प्रजातींचा "महावेल गट", इतकी जरी वर्गवारी करू शकलो तरी पुष्कळ आहे. वरील चित्रात ही वर्गवारी त्यातील प्रजातीं सकट दिलेली आहे.

या महावेल गटातील बाकी तीन प्रजातीत शेंगा अगदी चपट्या, शिकेकाई पेक्षा खूपच वेगळ्या असतात. शिकेकाईचे फुलोरे फांदीच्या टोकाला raceme प्रकाराचे, तर बाकी तीन प्रजातींत ते panicle प्रकारचे असतात.

"कूक" च्या फ्लोरा मध्ये दिल्यानुसार Senegalia pennata (शेंबरटी) या प्रजातीत मुख्य शिरेच्या दोन्ही बाजूस, पर्णिकांच्या रांगा (pinna) साधारण १०-१२ असून, प्रत्येक रांगेत पर्णिकांच्या ४०-५० जोड्या असू शकतात.
बाकी Senegalia torta (चिल्हार) आणि Senegalia caesia या प्रजातीत पर्णिकांच्या रांगा (pinna) साधारण ५-१० असून, प्रत्येक रांगेत पर्णिकांच्या १०-३० जोड्या असू शकतात.

माझ्या निरीक्षणा नुसार Senegalia caesia चे फुलोरे पांढऱ्या/फिकट रंगाचे असून ते बाकी तीन प्रजातीं पेक्षा निराळे असतात. तज्ञांनी आणि निसर्ग अभ्यासकांनी यासंदर्भात आपली मते/निरीक्षणे नोंदवावी.

शिकेकाई सोडल्यास बाकी तीन प्रजातींची मी नोंदवलेली निरीक्षणे आपल्या वेबसाईटवर अगदी डिटेल मध्ये फोटोसकट दिलेली आहेत.

निसर्गातील इतकी विविधता आणि इतके बारकावे वनस्पती शास्त्रज्ञां पुरतेच मर्यादित न राहता सर्वसामान्यां पर्यंत पोहोचवण्यासाठीच OneFlora.in ही वेबसाईट बनवलेली आहे.

एक सांगायचं विसरलो,
खैराच्या गटातला आणखीन एक चौथा प्रकार मला राजस्थानला बघायला मिळाला. या प्रकारात खैरासारखे दोन काट्यांच्या ऐवजी प्रत्येक पानावर तीन काटे होते Senegalia senegal, अर्थातच ओळखायला खूप सोपा.

आपल्या प्रतिक्रिया कळवा आणि लेख आवडल्यास आपल्या ग्रुप मध्ये शेअर करा म्हणजे जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत ही माहिती पोहोचू शकेल.

क्रमशः
-------------
आधीच्या भागांची लिंक
भाग १:
https://www.facebook.com/share/p/15vmgxVbxU/

भाग २: "देव"बाभूळ, हिवर, बाभूळ
https://www.facebook.com/share/p/15rBEp8RLs/

भाग ३: अजून तीन प्रकारच्या बाभळी
https://www.facebook.com/share/p/18X6haLo9u/

भाग ४: खैराचे तीन प्रकार
https://www.facebook.com/share/p/1AFD27P6ab/

"शमी" च्या शोधात - भाग २: "देव"बाभूळ, हिवर, बाभूळ
(आधीचा भाग आपल्या OneFlora.in या पेजवर वाचता येईल)

एकदा का तुम्ही डोळसपणे वनस्पतींचे निरीक्षण करायचं मनावर घेतलंत की तुम्हाला तुमच्या परिसरात वड, पिंपळ, आंबा, नारळ याशिवायही इतर बरीच झाडे आहेत हे सहज लक्षात येतं. रस्त्यावरुन फिरताना, एखाद्या बागेत किंवा डोंगर-टेकडीवर, पिवळ्या रंगाची (हळदी) गोंडेदार फुलं एखाद्या उंच झाडावर किंवा रस्त्यावर सडा पडलेली दिसली तर त्यांचं थोडावेळ नक्की निरीक्षण करा.

हि छोटीशी गोंडेदार फुलं, शास्त्रीय भाषेत फुलं नसून, अनेक फुलांनी बनलेले पुष्पगुच्छ (inflorescence) आहेत. आता त्याच झाडाच्या एखाद्या हाताला येणाऱ्या फांदीवर काटे आहेत का बघा. चांगले एखाद इंच लांब, टोकदार, इंग्रजी "V" आकारात, पांढरट काटे प्रत्येक पानावर दिसून येतात. मी पहिल्या भागात सांगितल्या प्रमाणे पाने ही संयुक्त प्रकारची - अगदी छोट्या छोट्या पर्णिका दुहेरी जोडीने, मुख्य शिरेच्या दोन्ही बाजूस अगदी दाटीवाटीने रचलेली - चित्रात दाखवल्याप्रमाणे आहेत हे तपासून घ्या.

पहिल्याच निरीक्षणात या सर्व रचना दिसतील असं नाही. सर्वच पिवळी फुलं गोंडेदार असतील असेही नाही. वेगवेगळी निरीक्षणे नोंदवून ठेवा, फोटो काढून ठेवा. झाडांच्या बुंध्याची रचना बघा. झाडावर शेंगा आल्यात का बघा. प्रत्येक झाडाचे असे सर्व भाग बघितल्यावरंच त्याची खरी ओळख करता येते. एकाच वेळी हे सर्व भाग दिसतील असेही नाही. शब्दकोडे सोडवताना पेपरात सर्व क्ल्यू आधीच दिलेले असतात, गणिताचे कोडे सोडवताना लागणारी माहिती आधीच दिली जाते, पण निसर्गातील हे वनस्पतींचे कोडे सोडवताना लागणारी माहिती आपल्यालाच वारंवार, अनेक निरीक्षणातून जमा करावी लागते. निसर्ग निरीक्षणाची खरी गंमत तर हे सर्व क्ल्यू स्वतः शोधण्यातच आहे, 'एक्सपर्ट' कडून झाडाचे आयते नाव जाणून घेण्यात अजिबात नाही.

आता या सर्व रचना, एकाच झाडावर दिसल्या तर ते झाड Mimosaceae वर्गातील Acacia (म्हणजेच आपल्या बाभळीच्या) या जातीचे आहे असं म्हणता येईल.
आता एक पाऊल अजून पुढे जायचे आहे...

आता शेंगेच निरीक्षण करताना, जराश्या फुगीर, साधारण बोटाएवढ्या, आणि कडेवर पांढरी रेघ असलेल्या शेंगा दिसल्यास हे झाड नक्की देव बाभळीचे समजावे (Acacia farnesiana). मध्यम उंचीचे हे छोटे झाड त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण शेंगेमुळे अगदी अचूक ओळखता येते.

वर आपण बाभळीच्या पिवळ्या, गोल फुलोऱ्याबद्दल बोललो होतो. या फुलोऱ्याची फांदीवरील रचना अजून बारकाईने तपासली तर आपल्याला दोन प्रकारच्या रचना दिसून येतात. चित्रात दाखविल्याप्रमाणे, फांदीच्या टोकाला मुख्य अक्षालगत (raceme) किंवा फांदीच्या टोकाला मुख्य अक्षाच्या उपफांदिच्या लगत (panicle).

हे raceme प्रकारचे झाड म्हणजे 'बाभूळ' (Acacia nilotica) आणि panicle प्रकारचे झाड म्हणजे 'हिवर' (Acacia leucophloea). देव बाभळीत हेच फुलोरे ३-४ च्या संख्येने एकाच जागी असतात.

हिवर चे झाड मध्यम उंचीचे असून खोडाचा रंग साधारण करडा किंवा फिका असतो. बाभळीचे झाड चांगलेच उंच वाढते, खोड गडद काळ्या रंगाचे आणि खडबडीत असते.

हिवर च्या चपट्या, लवयुक्त शेंगांचे घोस झाडावर लागडलेले दिसतात. बाभळीच्या शेंगा चित्रात दाखवल्याप्रमाणे वैशिष्ट्यपूर्ण आकाराच्या असतात.

एकदा का या हिवरच्या पानांचा रंग डोळ्यात बसला, त्याचा आकृतीबंध नीट कळला की अगदी दुरून, चालत्या गाडीतून, फुले नसताना सुद्धा हा हिवर चटकन ओळखता येतो.

या भागात आपण Mimosaceae वर्गातील, Acacia जातीतील, तीन झाडांची माहिती घेतली. या तीनही झाडांचे भरपूर फोटो आणि अजून माहिती आपल्या https://OneFlora.in वेबसाईटवर दिलेली आहेत.

https://oneflora.in/search_flora?search_word=Nilotica+%7C+farnesiana+%7C+leucophloea

आपल्या प्रतिक्रिया कळवा आणि लेख आवडल्यास आपल्या ग्रुप मध्ये शेअर करा म्हणजे जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत ही माहिती पोहोचू शकेल.

क्रमशः

--------
आधीच्या भागाची लिंक
भाग एक: https://www.facebook.com/share/p/1BKFR55uXE/

-------
पुढच्या भागाची लिंक
भाग तीन:
https://www.facebook.com/share/p/1GbPWGi35j/