Something Refreshing

ચેટ-જીપીટી (AI) અને આપણું ભવિષ્ય: શું મશીન માણસની બુદ્ધિને હરાવી દેશે?

૧૧ મે, ૧૯૯૭નો એ દિવસ ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે (કે કદાચ ભયના અક્ષરે) લખાયેલો છે. ન્યૂયોર્કની એક હોટલમાં દુનિયાના સર્વશ્રેષ્ઠ શતરંજ ખેલાડી ગેરી કાસ્પારોવ અને IBM ના સુપર કોમ્પ્યુટર 'ડીપ બ્લુ' વચ્ચે મુકાબલો હતો. જ્યારે મશીને કાસ્પારોવને હરાવ્યા, ત્યારે આખી દુનિયા સ્તબ્ધ હતી. એ પહેલીવાર હતું જ્યારે માણસે સ્વીકારવું પડ્યું કે ગણતરીમાં મશીન તેનાથી ચડિયાતું છે.

પરંતુ, આજે ૨૭ વર્ષ પછી વાત માત્ર ગણતરીની નથી રહી, આજે વાત છે 'વિચારવાની', 'લખવાની' અને 'સર્જન કરવાની'. નવેમ્બર ૨૦૨૨માં જ્યારે OpenAI એ 'ChatGPT' લોન્ચ કર્યું, ત્યારે જાણે માનવ સભ્યતાના ઉંબરે એક નવું જ બુદ્ધિશાળી પ્રાણી આવીને ઊભું રહી ગયું.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: મશીન શીખે છે કેવી રીતે?
સૌ પ્રથમ એ સમજીએ કે આ AI કોઈ જાદુ નથી, પણ ગણિત અને ડેટાનો મહાસાગર છે. જેને આપણે 'લાર્જ લેંગ્વેજ મોડેલ' (LLM) કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં પૃથ્વી પર ઉપલબ્ધ કરોડો પુસ્તકો, લેખો અને ઇન્ટરનેટ પરના સંવાદોને પી ગયેલું એક મશીન છે.

જ્યારે તમે ચેટ-જીપીટીને કોઈ પ્રશ્ન પૂછો છો, ત્યારે તે તમારી વાતને 'સમજતું' નથી (જેમ આપણે સમજીએ છીએ), પણ તે 'પ્રેડિક્શન' (આગાહી) કરે છે. તે ગણતરી કરે છે કે તમારા પૂછેલા શબ્દ પછી કયો શબ્દ આવવાની સંભાવના સૌથી વધુ છે. દાખલા તરીકે, જો તમે લખો "ભારતની રાજધાની...", તો મશીન અબજો ડેટા પોઈન્ટ્સ તપાસીને સેકન્ડના હજારમાં ભાગમાં નક્કી કરી લેશે કે હવે પછીનો શબ્દ "નવી દિલ્હી" જ હોવો જોઈએ.

મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું: શું મશીન પાસે 'ચેતના' છે?
મનોવૈજ્ઞાનિકો માટે અત્યારે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું મશીન ક્યારેય માણસની જેમ 'લાગણી' અનુભવી શકશે? વિજ્ઞાન કહે છે કે માણસની બુદ્ધિ પાછળ 'ઇવોલ્યુશન' (ઉક્રાંતિ) છે. આપણને ભૂખ લાગે છે, આપણને ડર લાગે છે, આપણને પ્રેમની જરૂર છે – કારણ કે આપણે જૈવિક જીવ છીએ.

બીજી તરફ, AI પાસે કોઈ શરીર નથી, તેને ભૂખ નથી લાગતી કે તેને મૃત્યુનો ડર નથી. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં કહીએ તો, AI પાસે 'Intelligence' (બુદ્ધિ) છે પણ 'Consciousness' (ચેતના) નથી. તે કવિતા લખી શકે છે કારણ કે તેણે લાખો કવિતાઓ વાંચી છે, પણ તે વિરહની વેદના અનુભવી શકતું નથી.

શું મશીન માણસને હરાવી દેશે?
આ સવાલના બે પાસા છે:
૧. કાર્યક્ષમતા (Efficiency): હા, ડેટા પ્રોસેસિંગ, પ્રોગ્રામિંગ, ટ્રાન્સલેશન અને રિસર્ચના કામમાં મશીન માણસને ક્યારનુંય હરાવી ચૂક્યું છે. જે રિસર્ચ કરતા માણસને ૧૦ દિવસ લાગે, તે AI ૧૦ સેકન્ડમાં કરી આપે છે.
૨. સર્જનાત્મકતા (Creativity): અહીં રમત અટકે છે. AI હંમેશા ભૂતકાળના ડેટા પરથી નવું બનાવે છે. જ્યારે માણસ કઈક એવું વિચારી શકે છે જે અત્યાર સુધી ક્યારેય અસ્તિત્વમાં જ નહોતું. આઈન્સ્ટાઈન કે ન્યુટનના સિદ્ધાંતો કોઈ ડેટાના પ્રેડિક્શન નહોતા, પણ મૌલિક ચિંતન હતું.

એક ભયાનક સત્ય: 'બ્લેક બોક્સ' સમસ્યા
વૈજ્ઞાનિકો માટે ચિંતાનો વિષય એ છે કે ઘણીવાર AI એવા જવાબો આપે છે કે જે તેણે ક્યાંથી મેળવ્યા તે તેના બનાવનાર એન્જિનિયરો પણ સમજી શકતા નથી. આને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'Black Box' કહેવાય છે. જો મશીન પોતાની મેળે તર્ક કરવાનું શરૂ કરે અને તે તર્ક માણસના હિતમાં ન હોય, તો શું? એલોન મસ્ક અને સ્ટીફન હોકિંગ જેવા દિગ્ગજોએ આ જ કારણે ચેતવણી આપી હતી કે "AI માનવ સભ્યતા માટે પરમાણુ બોમ્બ કરતા પણ વધુ ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે."

ભવિષ્યની ઝલક: આપણે ક્યાં જઈ રહ્યા છીએ?
આવનારા ૧૦ વર્ષોમાં આપણે 'Artificial General Intelligence' (AGI) તરફ વધી રહ્યા છીએ. આ એક એવું સ્ટેજ હશે જ્યાં મશીન કોઈ પણ માનવીય કાર્ય માણસ જેટલી જ ચોકસાઈથી કરી શકશે.

પરંતુ, ગભરાવાની જરૂર નથી. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે પણ નવી ટેકનોલોજી આવી છે (જેમ કે કેલ્ક્યુલેટર કે કોમ્પ્યુટર), ત્યારે માણસે પોતાની જાતને 'અપગ્રેડ' કરી છે. ભવિષ્ય એવા લોકોનું નથી જે AIનો વિરોધ કરશે, પણ એવા લોકોનું છે જે AIનો ઉપયોગ એક 'ઓજાર' (Tool) તરીકે કરીને પોતાની બુદ્ધિને અનેકગણી વધારશે.

નિષ્કર્ષ:
મશીન કદાચ આપણી ગણતરી કરવાની ક્ષમતાને હરાવી દેશે, પણ આપણી 'જિજ્ઞાસા'ને ક્યારેય હરાવી શકશે નહીં. દીવાદાંડીની જેમ જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાવવાનું કામ તો હંમેશા માનવ મગજ જ કરશે. મશીન તો માત્ર એ પ્રકાશને વધુ તેજ બનાવવાનું એક સાધન છે.