Seminarium

Atom" və "nüvə" -enerjisi, -silahı, -elektrik stansiyası və s. anlayışlar mətbuatda qarşılıqlı istifadə edilsə də, fizika baxımından söhbət atom nüvəsi ölçüsündə gedən proseslərdən gedir.

Nüvə fizikası yenə beynəlxalq geosiyasi münasibətlərin gündəmindədir. Dünya güclərinin nüvə enerjisi üzrə rəqabəti 2-ci dünya müharibəsi və ondan sonrakı dövrdə fundamental fizikanın inkişafına təkan verdi. Bəlkə də tərsinə, dəqiq deyə bilməyəcəm. Hal-hazırda isə bu rəqabət fundamental elm yox sadəcə nüvə enerjisi mühəndisliyi məsələsidir. Başqa sözlə desək, İranın nüvə silahını əldə etməsi fundamental elmin inkişafına səbəb olmayacaq. İranın nüvə mühəndisliyinin yeni nailiyyəti olacaq və ya artıq olub.

Fizikada "atom enerjisi" deyəndə nüvə ətrafında dolaşan elektronların halında baş verən dəyişikliklər zamanı ortaya çıxan enerji anlaşılır. Misal olaraq, odunun yanması zamanı istilik enerjisinin xaric olması, yanacağın nəqliyyat vasitələrinə verdiyi mexaniki hərəkət enerjisi və s. hamısı atomik (kimyəvi), elektronlarla bağlı olan enerjilərdir. Bu fiziki proseslər zamanı atomun nüvəsinin heç nədən "xəbəri olmur", onun halında bir dəyişiklik baş vermir.

Nüvə enerjisi isə atomundan təx. 100 min dəfə kiçik ölçülərdə baş verən proseslər zamanı yaranır. Bu enerji atomik enerjilərə nisbətən çox böyükdür. Nüvədə çox güclü qüvvə - Güclü Qarşılıqlı Təsir hakimdir. Bu qüvvənin iştirakı ilə gedən proseslər də uyğun olaraq daha yüksək enerjilərlə müşaiyət olunur. Atomik enerjilərdə isə, yəni elektronlarla nüvənin arasında daha zəif elektromaqnetik qüvvə iştirak edir.

Nüvə enerjisi kəşf olunmamışdan əvvəl alimlər düşünürdülər ki, Günəşin enerji mənbəyi kimyəvi reaksiyalardır. Yəni, elektronların yaratdığı enerjidir. Başqa sözlə, Günəş mahiyyət etibarilə müəyyən maddələrin yanması sayəsində kosmosa böyük miqdarda enerji xaric edir. Lakın sonradan bu iddia özünü doğrultmadı. İndi elmə məlumdur ki, Günəşdə yaranan enerji nüvə proseslərinin nəticəsidir. Orada hidrogen nüvələri bir-birilə birləşdiyi zaman külli miqdarda enerji xaric olur. Günəş astronomik böyüklükdə daim aktiv olan bir nüvə silahıdır.

Nüvə enerjisinin yaranması iki yolla - nüvənin daha kiçik nüvə və zərrəciklərə parçalanması və ya kiçik nüvələrin birləşməsi ilə mümkündür. İranın iddia olunan nüvə silahı Uran elementinin parçalanmasına əsaslanır.

Yer kürəsində Uranın əsasən iki növünə (izotopuna) - U 238 və U 235 rast gəlinir. Bunlardan birincisi digərinə nisbətən boldur (99,3%) və təbii Uran adlanır. Ancaq U-238 izotop nüvə enerjisinin yaranması üçün əlverişli deyil. Bu məqsəd üçün qeyri stabil olan U-235 lazımdır. Ona görə də "Uranın zənginləşdirilməsi" deyəndə 238 və 235 qarışığında sonuncun nisbi miqdarını artırmaq və ya qarışıqdan 238ın miqdarını azaltmaq nəzərdə tutulur. Əsas məsələ bu ayırmanı reallaşdırmaqdır.

Uran qarışığında 3-5% U235-ın olması nüvə reaktorları (atom elektrik stansiyası) bəs edir. Nüvə silahı üçün isə bu nisbət ən azı 90% olmalıdır. Başqa sözlə, qarışıqda 90% U235 Uranı lazımdır.

Termonüvə (Hidrogen bombası) silahları isə Günəşin daxilində baş verdiyi kimi hidrogen atomu nüvələrinin birləşməsinə əsaslanır. Bu proses zamanı Uranın parçalanmasından min dəfə daha çox enerji yaranır. SSRİ-nin Çar bombası bu mexanizmə əsaslanır. ABŞ-nin Hiroşima və Naqasakiyə atdığı bombalar isə parçalanma reaksiyalarına əsaslanırdı.