Leon Molla FR

Pse heshtet mbi trashëgiminë tonë ilire?

Në çdo zbulim arkeologjik që bëhet në trevat tona, njoftimet zyrtare pothuajse gjithmonë e etiketojnë atë si romak, grek, bizantin apo sllav.
Asnjëherë nuk shënohet me bindje se kemi të bëjmë me trashëgimi ilire, edhe pse këto troje kanë qenë dhe mbeten zemra e botës ilire.
Shembulli i fundit është varri monumental i zbuluar në Strikcan të Bulqizës, një gjetje me përmasa të mëdha dhe me rëndësi të veçantë arkeologjike. Zyrtarisht ai u cilësua si varr romak, për shkak të mbishkrimeve dhe elementeve të tjera të periudhës.
Por, askund nuk u tha se ky territor, këta njerëz dhe ky qytetërim ishin dhe mbeten pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve.
Duket sikur ka një prirje të qëllimshme për të fshirë nga kujtesa rrënjët e vërteta ilire të shqiptarëve, duke i lënë gjithnjë në hije ose duke i zëvendësuar me identitete të huaja.
Kjo nuk është thjesht mungesë vëmendjeje, por shpesh herë shërben si mjet për interesa të huaja, sidomos të shteteve fqinje greke e sllave, të cilat prej shekujsh kanë synuar të përvetësojnë trashëgiminë tonë historike.
Është e padrejtë dhe e dëmshme që në vend të pranohet me krenari e vërteta, se shqiptarët janë pasardhësit e drejtpërdrejtë të ilirëve, po imponohet një narrativë e huaj që mohon ekzistencën e kësaj rrace të lashtë.
Ilirët kanë qenë dhe mbeten themeli i identitetit tonë kombëtar, ndaj çdo zbulim në këto troje duhet parë para së gjithash përmes këtij prizmi.
Arkeologjia shqiptare duhet të jetë në shërbim të së vërtetës historike, jo i interesave të huaja. Heshtja mbi ilirët nuk është thjesht një harresë shkencore, por një padrejtësi ndaj vetë identitetit tonë kombëtar.

Nga: Leon Molla

Llesh Gjomarkaj – Martiri i 9 gushtit 1947

Më 9 gusht 1947, në malet e Munegjës, Mirditë, ra i vrarë një nga bijtë më të shquar të Mirditës dhe Shqipërisë – Llesh (Aleksandër) Gjomarkaj.
Emri i tij mbeti i gdhendur në kujtesën historike si simbol i qëndresës antikomuniste dhe i besës së pathyeshme shqiptare.
I lindur më 19 mars 1919 në Orosh, zemra e Mirditës, Lleshi ishte biri i Kapidan Gjon Marka Gjonit dhe i një tradite që rridhte brez pas brezi nga kapedanët e lashtë të Gjomarkajve.
Ai u rrit mes burrave të kuvendeve, ku fjala peshohej me peshoren e nderit, dhe mes kalorësve të maleve, ku pushka ishte garanci e lirisë.
Që në rini, ai u arsimua dhe u formua si ushtarak, duke trashëguar jo vetëm përgatitjen strategjike, por edhe instinktin e udhëheqësit.
Për Lleshin, shërbimi ndaj vendit nuk ishte zgjedhje – ishte amanet i gjakut.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ra nën regjimin komunist të Enver Hoxhës.
Për Mirditën dhe për shumë krahinë malore, kjo do të thoshte humbje e autonomisë, dhunim i Kanunit dhe persekutim ndaj çdo kundërshtari politik.
Në këto rrethana, Mark Gjomarkaj, vëllai i madh i Llesh*t, themeloi Lidhjen Kombëtare të Maleve, duke bashkuar krerë të maleve nga Veriu e më gjerë në një front të armatosur për liri.
Pas rënies heroike të Markut në mëngjesin e 14 qershor 1946 në Bojdinë të Prosekut, drejtimi i organizatës iu besua Llesh*t.
Ai jo vetëm që riforcoi lidhjet mes maleve, por edhe punoi për të siguruar bashkëpunim me forcat nacionaliste jashtë vendit.
Lidhja Kombëtare e Maleve nën udhëheqjen e tij u bë një strukturë e disiplinuar, që kryente aksione kundër forcave të regjimit dhe ruante shpresën e një Shqipërie të lirë.
Vera e vitit 1947 ishte një kohë tensioni të lartë. Sigurimi i Shtetit, i ndihmuar nga rrjeti i spiunëve, kishte shtuar ndjekjet dhe rrethimet.
Më 9 gusht, në zonën e Munegjës, Llesh Gjomarkaj dhe shokët e tij u rrethuan nga forcat komuniste.
Përleshja zgjati orë të tëra.
Zhurma e krismave përhapej nëpër lugina, ndërsa burrat e Lidhjes mbronin çdo pëllëmbë t**e me pushkë e gjak. Lleshi, i plagosur rëndë, nuk pranoi të dorëzohej.
Ai e dinte se kapja e gjallë do të përdorej nga regjimi për propagandë e turpërim publik.
Me aktin e fundit të një kapedani, ai luftoi deri sa fryma iu shua në vendin ku ra.
Trupi i tij u mor nga forcat komuniste dhe, sipas dëshmive, u shëtit nëpër disa fshatra për të trembur popullin.
Por efekti ishte i kundërt: në sytë e mirditorëve, Lleshi u bë një martir i vërtetë, një dëshmor i besës dhe i lirisë.
Pas rënies së tij, represioni ndaj familjes Gjomarkaj u ashpërsua: internime, konfiskime pronash, burgime.
Por edhe në kushtet më të vështira, kujtimi i tij nuk u shua.
Në çdo bisedë të fshehtë, në çdo rrëfim të pleqve, emri i Llesh Gjomarkajt përmendej me respekt dhe mall.
Lleshi nuk ishte vetëm një luftëtar; ai ishte një udhëheqës me vizion.
Ai besonte në unitetin e maleve, në nderin e fjalës dhe në domosdoshmërinë e një Shqipërie të pavarur nga çdo ideologji që shkelte mbi lirinë e individit.
Në traditën e derës së tij, ai e pa jetën si një detyrim për të mbrojtur të tjerët, edhe nëse kjo do të thoshte sakrificë të plotë.
Ai mishëroi tiparet më fisnike të një kapedani: guxim, besnikëri, mençuri dhe vendosmëri deri në fund.
Sot, 78 vjet pas rënies, figura e Llesh Gjomarkajt mbetet një dritë udhërrëfyese për ata që besojnë se liria dhe nderi nuk negociohen.
Ai ishte dhe mbetet pjesë e historisë së qëndresës shqiptare, një dëshmi se ka burra që e dinë se vdekja me nder është më e vlefshme se jeta në robëri.
Më 9 gusht, kujtojmë jo vetëm një njeri, por një epokë të tërë të burrërisë shqiptare.

Nga: Leon Molla

"Të hanksha groshët", fjalët që quan në vrasjen e Mark Kapedanit (Gjomarkaj)

Mark Kapedani ishte nga dera e Gjomarkaj dhe kishte reputacion të lartë i cili u zgjodh dhe deputet i Shkodrës.
Në fillim të vitit 1933 u shfaq një konflikt pronësie mes familjes Gega dhe familjes Gjomarkaj në zonën e Fushë Lumthit (sot qyteti Rrëshen) dhe për këtë familja Gega pretendonte si ndarje e pa drejtë e pronës së tij me Gjomarkajt në këtë rast cënohej drejtpërdrejt prona e familjes Gega nga dera Gjomarkaj.
Me 19 dhjetor 1933 Gegë Mark Gega vendos të takohet me deputetin Mark Kapedanin (Gjomarkaj) në Tiranë me qëllim për tu ankuar për zgjidhjen e konfliktit për pronën e tij që kishte me Kapedanin e Mirditës Gjon Marka Gjonin.
Në debat e sipër në zyrën e Mark Kapedanit brenda Oborrit Mbretëror diskutimet nuk shkuan siç duhet dhe në gjaknxehtësi e sipër pas kërcënimeve që Geg Mark Gega i bëri Mark Kapedanit, Mark Kapedani i revoltuar i thotë: Të hanksha Groshët.
(Dua të theksoi se fjala të hanksha groshët që e përdorin Mirditorët do të thotë që të hanksha darkën e fundit ose ndryshe darkën e vdekjes).
Në këto momente Geg Marka Gega nxjerr armën, poashtu dhe Mark Kapedani nxjerr armën duke qëlluar njëri-tjetrin të dy njëkohësisht.
Mark Kapedani mori 7 plumba ndërsa Geg Mark Gega mori 5 plumba ku fatkeqësisht Mark Kapedani ndërron jetë, ndërsa Geg Marka Gega shpëton.
Kjo masakër ishte shumë e veçantë sepse dy Mirditorët u përleshën me armë brenda Oborrit Mbretëror ku pak metra larg ngjarjes ndodhej vetë Mbreti Zog-I.
Në shenjë hakmarrje për vrasjen e Mark Kapedanit, Mbreti Zog urdhëroi vrasjen e burrave të familjes Gega.
Mbi 10 burra të familjes Gega u lidhën dhe u hodhën të gjallë në furrën e gelqeres në Fushë Lumth (Rrëshen), Mirditë, dërsa Gegë Mark Gega u dënua me 20 vjet burg i cili e kaloi vuajtjen e dënimit në burgun e Fierit dhe të Delvinës.