Addis Abeba Museum

ኤሊስ የተባለ ጥቁር አሜሪካዊ ቱጃር አፄ ምኒልክን ለማየት ወደ ኢትዮጵያ ተጉዞ ስለንጉሱ እና ስለቆይታዉ ለኒዉዮርክ ታይምስ ጋዜጣ በወቅቱ ያካፈለዉን ፓዉሎስ ኞኞ አጤ ምኒልክ በሚለዉ መጽሃፉ እንዲህ አስፍሮታል፡፡

ኤሊስ ለጋዜጣዉ በሰጠዉ ቃለመጠይቅ እንዲህ ይላል…እስካሁን እናንተ አሜሪካኖች ከወሰናችሁ አልፋችሁ የሌላ ወሰን መድፈራችሁን አልሰማሁም ሌሎቹ ግን እንደእናነተ አርፈዉ ከአገራቸዉ የሚቀመጡ አይደሉም፡፡ አየህ እነዚህ ፈረንጆች ሳልነካቸዉ ይነኩኝ እና ምኒልክ መጥፎ ሰዉ ነዉ ይሉኛል፡፡ እኔ ግን ለወዳጆቼ መጥፎ አይደለሁም፡፡ እኛ አበሾች አንድ ጠባይ አለን፡፡ ለምናምናቸዉ ወዳጆቻችን ሰላማዊ እና እንኳን ደህና መጣችሁ የምንል ነን፡፡ ጠላት ከሆኑብን ግን እንደዱር ክፉ አዉሬ ማንንም ሳንፈራ ጠላቶቻችን ማጥፋት እንወዳለን፡፡ ይህ ነዉ ጠባያችን አሉኝ በማለት ኤሊስ የተናገራቸዉን ጋዜጣዉ በሰፊዉ ዘግቦታል፡፡

"አድዋ"
ከሰይፍ ድል ባሻገር የሞራልና የዲፕሎማሲ ግርማ

ታሪክን መመርመር ከቆሙበት ኮረብታ ወደ ኋላ መመልከት ብቻ ሳይሆን፣ ወደፊት የሚመራውን ብርሃን የማግኘት ጥበብ ነው። የሰው ልጅ የታሪክ ጉዞ ሁልጊዜም በሁለት ኃይላት መካከል የሚደረግ ፍልሚያ ነው፤ በአንዱ ወገን በቁሳዊ ብልጫና በኃይል ትዕቢት የታጀበ የባዕዳን ወረራ፣ በሌላው ወገን ደግሞ በመንፈሳዊ ጽናትና በሰብዓዊ ልዕልና የተመሰረተ የማንነት ተጋድሎ። አድዋ በዚህ የሁለት ዓለማት ፍልሚያ ውስጥ ኢትዮጵያ የድል አድራጊነትን ዘላለማዊ አሻራ ያሳረፈችበት ታላቅ መድረክ ናት።
​ስለ አድዋ ሲነገር ብዙ ጊዜ ጆሯችን የመድፎችንና የሰይፍ ድምፆችን በትውስታ ወደ አዕምሮው ሊመጣለት ይችላል። ዓይናችንም የጀግኖችን ግስጋሴና የጠላትን ሽሽት ይቃኛል። ሆኖም፣ ከወታደራዊው ስልትና ከጥይቱ ጩኸት ባሻገር፣ በአድዋ ሸለቆዎች ውስጥ ገና በሚገባ ያልተዘመረለት፣ በረቂቅ ዲፕሎማሲና በታላቅ ሰብዓዊነት የተገነባ ሌላ ግዙፍ ድል አለ። ይህ ድል አውሮፓውያን ለዘመናት "ጥቁር ሕዝብ አረመኔ ነው" ብለው የገነቡትን የውሸት ግንብ፣ በምክንያትና በምሕረት አመድ ያደረገ የአስተሳሰብ ድል ነው።
​አፄ ምኒልክና ረቂቁ ዲፕሎማት ራስ መኮንን አድዋ ላይ የገጠሙት የጣሊያንን ሰራዊት ብቻ አልነበረም፤ መላውን የአውሮፓ ጋዜጠኞች፣ የሕዝብ አስተያየትና ያንን የተዛባ የቅኝ ግዛት ትርክት ጭምር እንጂ። ይህ ትረካ በዚያ በጦር ሜዳው በረከትና በዲፕሎማሲው ብልሃት መካከል የነበረውን፣ ኢትዮጵያን በዓለም ፊት የሥልጣኔና የሞራል ማማ አድርጎ የሰቀለውን ያልተነገረ ገድል እነሆ፦
አድዋ ጦርነት ማግስት ጀምሮ በጦር ሜዳው ላይ የታየው ትዕይንት ዓለምን ያስደነገጠ ቢሆንም ሌላ መገረምን ይዞ ተከሰተ። ድሉ የተገኘው በመድፍና በሰይፍ ብቻ ሳይሆን፣ ድሉ ከተረጋገጠ በኋላ በተከተለው እንደ መለኮታዊ ርኅራኄና ረቂቅ የዲፕሎማሲ ጥበብ ጭምር ነው። አፄ ምኒልክ በአድዋ ሸለቆዎች የተማረኩትን በሺዎች የሚቆጠሩ የጣሊያን ወታደሮች የያዙበት መንገድ፣ ኢትዮጵያ በዓለም የሥልጣኔ መድረክ ላይ ያላትን የሞራል የበላይነት በደማቅ ቀለም የጻፈ ክስተት ነበር።
​ሬይመንድ ጆናስ “The Battle of Adwa” በተሰኘው መጽሐፋቸው ላይ እንደገለጹት፣ የምኒልክ ርኅራኄ ተራ የሞራል ግዴታ ሳይሆን፣ አውሮፓውያን ለዘመናት የገነቡትን “ጥቁር ሕዝብ አረመኔ ነው” የሚል ትርክት አመድ ያደረገ ስልታዊ ውሳኔ ነበር።
​በጦርነቱ ማግስት፣ ጄነራል አልቤርቶኒን ጨምሮ በርካታ የጣሊያን መኮንኖችና ወታደሮች በአፄ ምኒልክ እጅ ወደቁ። አውሮፓውያን ጋዜጠኞች “ኢትዮጵያውያን ምርኮኞችን ይጨፈጭፋሉ” ብለው በጠበቁበት ሰዓት፣ ምኒልክ ግን ተቃራኒውን አደረጉ። አሌክሳንደር ቡላቶቪች “With the Armies of Menelik II” በሚለው መጽሐፉ ላይ እንደመሰከረው፣ ምኒልክ ምርኮኞቹን የያዙት እንደ ጠላት ሳይሆን እንደ እንግዳ ነበር።
​የተማረኩት ወታደሮች የቆሰሉት እንዲታከሙ፣ የተራቡት እንዲመገቡና በአጠቃላይ ሰብዓዊ ክብራቸው እንዲጠበቅ ምኒልክ ጥብቅ ትእዛዝ አስተላለፉ። ይህም በወቅቱ በነበሩት የዓለም አቀፍ ጋዜጠኞች ዘንድ “ተዓምር” ተብሎ ተዘገበ። የለንደን ታይምስና የፓሪስ ጋዜጦች “ጥቁሩ ንጉሥ ነጮቹን ምርኮኞች በክብር እያስተናገደ ነው” በሚሉ ርዕሰ-ዜናዎች ተሞሉ።
ታሪክ የጀግንነትንና የፈሪነትን ትርጉም የሚለየው በያዙት ሰይፍ ስፋት ሳይሆን በልባቸው ርኅራኄ ልክ ነው። ጀግና የማረከውን አይገድልም፤ ምክንያቱም ጀግንነት በመንፈስ ልዕልና የሚገነባ እንጂ ደም በማፍሰስ የሚረካ ጥማት አይደለም። ፈሪ ግን የማረከውን እንኳ አይምርም፤ ጥላውን እንኳ ስለማያምን፣ የተሸነፈውን ጠላት በማጥፋት ውስጥ የራሱን ሽብር ለመደበቅ ይጥራል።
​የአፄ ምኒልክ ጀግንነት ከዚህ እውነት የሚቀዳ ነው። አድዋ ላይ የታየው ታላቅነት ወራሪውን ኃይል መደምሰሳቸው ብቻ ሳይሆን፣ የተማረከውንና የቆሰለውን ጠላት በክብር መያዛቸው ነው።
ጀግና ኃይሉን የሚያውቅ፣ ማንነቱን የተረዳና በፈጣሪው የሚታመን ፍጡር ነው። አፄ ምኒልክ በአድዋ ሸለቆዎች በሺዎች የሚቆጠሩ የጣሊያን ወታደሮችን ሲማርኩ፣ ዓለም የጠበቀችው የበቀል ሰይፍ እንዲመዘዝ ነበር። ሆኖም ምኒልክ የመረጡት የምሕረትን መንገድ ነው። ሬይመንድ ጆናስ “The Battle of Adwa” ላይ እንዳሰፈሩት፣ ምኒልክ ምርኮኞቹን በክብር እንዲያዙ ማድረጋቸው፣ የጀግንነታቸው መገለጫ እንጂ የድካማቸው ምልክት አልነበረም። ጀግና የማረከውን አይገድልም፤ ምክንያቱም የጀግና ድል ጠላትን መግደል ሳይሆን፣ የጠላትን ዕብሪት ሰብሮ በሰብዓዊነት የበላይነት ማሸነፍ ነው።
ፈሪ ግን ሁልጊዜም በጥርጣሬና በድንጋጤ ውስጥ ይኖራል። ጥላውን እንኳ አያምንም፤ ምክንያቱም ጥንካሬው ከውስጥ የሚመነጭ ሳይሆን በሌሎች ላይ ከሚጭነው ሽብር የሚገኝ ነው። ፈሪ የማረከውን ጠላት የሚገድለው፣ ጠላቱ በሕይወት ከቆየ ዳግም ሊመጣብኝ ይችላል በሚል ስጋት ስለሚዋጥ ነው። አውሮፓውያን ለዘመናት በቅኝ ግዛት ታሪካቸው ያሳዩት ጭካኔ፣ በእውነቱ የውስጣዊ ፈሪነታቸውና የሥነ-ልቦናዊ አለመረጋጋታቸው ውጤት ነበር። ምኒልክ ግን "የማረኩትን ፈረስና ሰው አልገድልም" በማለት፣ ፈሪነትን በጀግንነት መድረክ ላይ አጋልጠውታል።
አሌክሳንደር ቡላቶቪች “With the Armies of Menelik II” በሚለው መጽሐፉ፣ የኢትዮጵያ ሠራዊት በድል ማግስት የሚያሳየውን መረጋጋትና ርኅራኄ ሲገልጽ፣ ይህ "ጥንታዊና የተከበረ የጀግንነት ጥበብ" መሆኑን ይመሰክራል። ምኒልክ ለዓለም ያስተማሩት ትልቅ ትምህርት ቢኖር፣ እውነተኛ ጀግና በጠላት ላይ የሚጨክነው በውጊያ ሜዳ ብቻ መሆኑን ነው። ሰይፉን የጣለና እጁን የሰጠ ምርኮኛ ላይ ሰይፍ መምዘዝ ግን የፈሪዎችና የነፍሰ ገዳዮች ተግባር ነው።
የምኒልክ ጀግንነት ከፈሪነት አጥር የጸዳ፣ በታሪክ ጽናትና በሃይማኖታዊ እሴት የታነጸ ነበር። ጀግና የማረከውን አይገድልም፤ ምክንያቱም ጀግና ለታሪክና ለፈጣሪው ይገዛል። ፈሪ ግን እንኳን የማረከውን ጥላውን አያምንም፤ ምክንያቱም የራሱ ሕሊና በሰላም እንዲያርፍ አይፈቅድለትም። አድዋ የጀግኖች ድል የሆነው፣ በዚያ የርኅራኄና የጽናት ጥምረት ምክንያት ነው።
​ምኒልክ የተማረኩትን ጣሊያኖች በሰላም ለመመለስ የወሰዱት እርምጃ፣ በሮም ቤተ-መንግሥት ውስጥ ታላቅ ድንጋጤ ፈጠረ። የጣሊያን መንግሥት ሕዝቡን “እነዚህ አረመኔዎች ናቸው” በማለት ለጦርነት ሲያነሳሳ ቢቆይም፣ የተመለሱት ምርኮኞች ግን ስለ ምኒልክ ቸርነትና ስለ ኢትዮጵያ ሥልጣኔ ምስክርነት ሰጡ።
​ይህም በጣሊያን ሕዝብ ዘንድ ለምኒልክ ታላቅ ክብር እንዲሰፍን አደረገ። በሮም ጎዳናዎች ላይ የነበረው ተቃውሞ እየበረታ ሄዶ፣ የክሪስፒ መንግሥት እንዲወድቅ ምክንያት ሆኗል። ጆናስ እንደሚተርኩት፣ ምኒልክ በጦር ሜዳው ካደረሱት ወታደራዊ ሽንፈት ይልቅ፣ በምርኮኞች አያያዛቸው የጣሊያንን የሞራል ዐከርካሪ የሰበሩበት መንገድ እጅግ የላቀ ነበር።
​በወቅቱ በአዲስ አበባና በአድዋ የነበሩ የውጭ ሀገር ጋዜጠኞች፣ ምኒልክ ከምርኮኞቹ ጋር አብረው ሲመገቡና ሲያወጉ የሚያሳዩ ዘገባዎችን ለዓለም አሰራጩ። ይህ ክስተት ኢትዮጵያ በጥንታዊ ስሟ የምትታወቅበትን የክርስትናና የሰብዓዊነት እሴት በተግባር አረጋገጠ።
​የአድዋ ድል በወታደራዊ ሳይንስ መነጽር ብቻ ሲቃኝ “የጥቁር ሕዝብ የነጭ ወራሪን ድል ማድረግ” ተብሎ ይጠቃለላል። ነገር ግን ዓለም አቀፍ የታሪክ ምሁራንና በወቅቱ የነበሩ የዓይን እማኞች ትኩረታቸውን ወደ ሰብዓዊው ድል (Humanitarian Victory) ሲያዞሩ፣ የአድዋ ግርማ ከጦር ሜዳው አልፎ ወደ ሥነ-ምግባር ማማ ላይ ሲወጣ ይታያል። ኢትዮጵያውያን በጦርነቱ ማግስት ያሳዩት ርኅራኄ፣ አውሮፓውያን ለዘመናት ካከማቹት የዕብሪት ትርክት በላይ ከፍ ያለ ነበር። ታላላቅ የዓለም የታሪክ ሊቃውንት ስለ አድዋ “ሰብዓዊ ድል” የጻፏቸውን ተጨማሪ ድንቅ ምስክርነቶች ቀጥለን እናውጋ።
ታዋቂው የታሪክ ጸሐፊ ጆርጅ በርክሌይ “The Campaign of Adowa and the Rise of Menelik” በተሰኘው መጽሐፉ፣ ኢትዮጵያውያን ለምርኮኞች የነበራቸውን አመለካከት በድንቅ ሁኔታ ይገልጸዋል። በርክሌይ እንዳስተዋለው፣ የኢትዮጵያ መኳንንት የተማረኩትን የጣሊያን መኮንኖች የያዙት እንደ ወንጀለኛ ሳይሆን፣ “እንደ ተሸነፉ ባልደረቦች” (Defeated Peers) ነበር።
​በተለይም ራስ መኮንን በሐረር ይዞታቸው ውስጥ ምርኮኞቹን የያዙበት መንገድ አስገራሚ ነበር። በርክሌይ ሲጽፍ፣ “ኢትዮጵያውያን ምርኮኞችን ሲንከባከቡ የታየው ትዕይንት፣ አውሮፓውያን ስለ አፍሪካውያን የነበራቸውን ጭፍን ጥላቻ ሙሉ በሙሉ የሚንድ ነበር” ይላል። ይህ ሰብዓዊ ድል ኢትዮጵያ በጥንታዊ ስሟ የምትታወቅበትን የሞራል ልዕልና ለዓለም አረጋገጠ።
​ሬይመንድ ጆናስ “The Battle of Adwa” በተሰኘው መጽሐፋቸው ላይ፣ የአድዋን ሰብዓዊ ድል “አዲስ የሥልጣኔ ትርጉም” ሲሉ ይጠሩታል። ጆናስ እንዳመለከቱት፣ አውሮፓውያን አፍሪካን ለመቀራመት የተጠቀሙበት ትልቁ ሰበብ “አረመኔዎችን ማሰልጠን” (Civilizing Mission) የሚል ነበር። ነገር ግን ምኒልክ ምርኮኞቹን በሰላም ሲመልሱ፣ አረመኔው ማን እንደሆነና የሰለጠነው ማን እንደሆነ ዓለም እንዲያይ አደረጉ።
​ጆናስ ሲተርኩ፣ “ምኒልክ ምርኮኞቹን ሲለቁ፣ የጣሊያንን መንግሥት በዲፕሎማሲያዊ መንገድ አራቆቱት” ይላሉ። ይህ የሞራል የበላይነት፣ የጣሊያን ሕዝብ ስለ ኢትዮጵያ ያለውን አመለካከት ቀይሮ፣ በሮም ቤተ-መንግሥት ላይ ታላቅ የሕዝብ ተቃውሞ እንዲቀሰቀስ አድርጓል።
​ታሪክ ጸሐፊው ፖል ሄንዝ “Layers of Time” በተሰኘው መጽሐፉ፣ የምኒልክን ርኅራኄ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክሳዊ እምነት ጋር ያያይዘዋል። ሄንዝ እንደሚለው፣ “ምኒልክ ለጠላቶቻቸው ያሳዩት ምሕረት ከፖለቲካዊ ስሌት ያለፈ፣ በጥንታዊው ወንጌላዊ ትምህርት የተቀረጸ ስብዕና ውጤት ነበር”። ይህ ደግሞ በወቅቱ በነበሩ የውጭ ጋዜጠኞች ዘንድ “ክርስቲያናዊቷ ኢትዮጵያ ለአውሮፓ ክርስትናን አስተማረች” የሚል ትርጉም ተሰጥቶታል።
​የአድዋ ሰብዓዊ ድል፣ ኢትዮጵያ በጉልበት ብቻ ሳይሆን በሐሳብም ጭምር አሸናፊ መሆኗን ያረጋገጠበት ታላቅ ክስተት ነው። ዓለም አቀፍ ምሁራን የመሰከሩለት ይህ ርኅራኄ፣ ዛሬም ድረስ የኢትዮጵያዊነት ትልቁ መለያ ሆኖ ሊቀጥል ይገባል። አድዋ የነፃነት ብቻ ሳይሆን የሰው ልጅ ክብር የታደሰበት መድረክ ነው።

ጋዜጠኞች በምኒልክ እልፍኝ
“ንጉሡ ሲያዩኝ፣ አይኖቻቸው ውስጥ ያለው ብርሃን ከእሳቱ ወላፈን ይልቅ ይሞቅ ነበር። "
ዊልያም አስቶር ቻንለር (Standard ጋዜጣ ዘጋቢ)

የአድዋ ድል ዜና እንደ ክረምት ነጎድጓድ በአውሮፓ ሰማይ ላይ አንጎዳግዶ፣ የቅኝ ገዥዎችን ትዕቢትና የቀለም የበላይነት ትርክት ትብያ ካደረገው በኋላ፣ ዓለም ዓይኑን ወደ ቀደምተመቷና ምስጢራዊቷ ኢትዮጵያ ማዞሩ የማይቀየር የታሪክ ግዴታ ሆነ። ከአድዋ ጦርነት ማግስት ጀምሮ እስከ 1900 ዓ.ም. ድረስ የነበሩት ዓመታት፣ ኢትዮጵያ በወታደራዊ ድል ብቻ ሳይሆን በምሁራዊና በዲፕሎማሲያዊ መስክም ዓለምን የማረከችበት "የግርማዊነት ዘመን" ነበሩ። በዚህ ወቅት ነበር በርካታ የዓለም ጋዜጠኞች፣ ደፋር አሳሾችና የታሪክ ጸሐፊዎች፣ እንደ ንብ ወደ ማር እንደሚተምሙ ሁሉ፣ ወደ እንጦጦና ወደ አዲሱ አበባ ተራሮች የነጎዱት።
​ይህ የጋዜጠኞችና የጸሐፊያን ፍሰት ተራ የጉብኝት ጉዞ ሳይሆን፣ በአንድ በኩል ለሽንፈት ምክንያት የሚፈልገው የአውሮፓ አዕምሮ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የነፃነትን ጥልቀት ለመረዳት የጓጓው የዓለም ሕዝብ የፈጠረው የታሪክ ግፊት ውጤት ነው። ሬይመንድ ጆናስ “The Battle of Adwa” በተሰኘው ድርሳናቸው እንደገለጹት፣ ኢትዮጵያ በዚህ ወቅት የዓለም አቀፍ ዜናዎች ማዕከል (The Center of World News) ሆና ነበር። ጸሐፊያኑ ወደ ኢትዮጵያ የመጡት፣ አፄ ምኒልክ በደብዳቤዎቻቸውና በውጫሌ ውል ማግስት የገነቡትን የሉዓላዊነት ግርማ በአካል ለማረጋገጥና ያንን "ጥቁር አንበሳ" በአይናቸው ለማየት በመጓጓት ነበር።
​ወደ ኢትዮጵያ በተከታታይ የመጡት እነዚህ ታሪክ አሳሽ ሰዎች—እነ ዊልያም አስቶር ቻንለር፣ ሁገስ ለ ሩ እና አሌክሳንደር ቡላቶቪች—በመንገዳቸው ላይ ያዩት ድባብ፣ በልባቸው የታተመው ምስልና በብዕራቸው የቀረጹት ትረካ፣ ኢትዮጵያ በጥንታዊ ስሟ የነበራትን የሺህ ዓመታት ክብር ለዘመናዊው ዓለም ያስተዋወቀ ድልድይ ሆነ። ጉዟቸው በበረሃው ቃጠሎና በአቀበቱ ፈተና የታጀበ ቢሆንም፣ በመጨረሻ በእንጦጦው እልፍኝ ውስጥ ያገኙት መንፈሳዊ እርካታ ግን የአውሮፓን የጋዜጠኝነት ታሪክ የቀየረ አብዮት ነበር።
​እነዚህ ጸሐፊያን ከአድዋ ሸለቆዎች እስከ ምኒልክ ቤተ-መንግሥት ድረስ ያዩትን እውነት ሲመዘግቡ፣ ኢትዮጵያ በምድር ላይ ያለች ሀገር ብቻ ሳትሆን፣ በሰማያዊ ረድኤት የታጠረች የነፃነት ደሴት መሆኗን ለዓለም አበሰሩ። በእነዚያ ድንቅ ጸሐፊያን ብዕር አማካኝነት፣ የአድዋ ድል ከአፍሪካ ተራሮች አልፎ በአውሮፓና በአሜሪካ መጻሕፍት መሸጫዎች ላይ የነፃነት ወንጌል ሆኖ እንዲታተመ የታሪክ ግዴታ ሆነ።
የአድዋ ተራሮች ገና የድልን አየር እየተነፈሱ፣ የባሩዱ ጭስም በሸለቆዎቹ ውስጥ ሳይበተን፣ የአውሮፓ ጋዜጠኞች ወደ አፄ ምኒልክ ድንኳን ለመቅረብ ይሽቀዳደሙ ጀመር። የአድዋ ድል ዜና እንደ መብረቅ በአውሮፓ ሰማይ ላይ ባርቆ ከተሰማ በኋላ፣ ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ በአፍሪካ ቀንድ ስለበቀለው ቀንድ "ጥቁር ኮከብ" ለማወቅ ጓጓ። አፄ ምኒልክን ማግኘት ማለት በወቅቱ ለአውሮፓ ጋዜጠኞች የኦሊምፐስ ተራራን እንደ መውጣት የሚቆጠር ከባድ ፈተና ነበር።
ከአድዋ ጦርነት ማግስት ጀምሮ እስከ 1900 ዓ.ም. ድረስ በርካታ ጋዜጠኞችና የጉዞ ታሪክ ጸሐፊዎች ወደ ኢትዮጵያ ይገሰግሱ ጀመር።
​ከነዚህም መካከል የለንደኑ Standard ጋዜጣ ዘጋቢ ዊልያም አስቶር ቻንለር (William Astor Chanler)፣ የፈረንሳዩ Le Petit Journal ወኪልና የታሪክ ጸሐፊው ሁገስ ለ ሩ (Hugues Le Roux)፣ እንዲሁም የሩሲያው መኮንንና ጋዜጠኛ አሌክሳንደር ቡላቶቪች (Aleksander Bulatovich) ከመጀመሪያዎቹ ከመጡት በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳሉ። እነዚህ ሰዎች አዲስ አበባ ለመድረስ የሄዱበት መንገድ ዛሬ አንድ ጋዜጠኛ ቪዛ አስመትቶ በሰዓታት ውስጥ አዲስ አበባ ከሚገባበት ዘመናዊ አሠራር ፈጽሞ የተለየና እጅግ አድካሚ ነበር።
ወደ "አንበሳው" መኖሪያ የተደረገው ጉዞ የ19ኛው ክፍለ ዘመን ጋዜጠኝነት በዙ ዋጋ የሚያስከፍል ነበር። ዛሬ አንድ ጋዜጠኛ የሀገር መሪን ለማግኘት የኢሜይል መልእክት እንደሚልክ ሁሉ፣ በዚያ ዘመን ግን ሂደቱ የሚጀምረው ከጅቡቲ ወይም ከዘይላ ወደቦች ነበር። ጋዜጠኞቹ በግመልና በበቅሎ ታጅበው፣ በበረሃው ቃጠሎና በወንዞች ሙላት እየተፈተኑ ለሳምንታት በእግርና በጋማ ከብት ጫንቃ መጓዝ ነበረባቸው። ይህ ጉዞ ራሱ ለአንድ ጋዜጠኛ ትልቅ "ቅድመ-ዝግጅት" ነበር። የአፄ ምኒልክን ግርማ ለማየት የሚመጣ ሰው በመንገድ ላይ የሚያያቸው የኢትዮጵያ አርበኞች አቀባበልና ሥርዓት፣ ንጉሡ ምን ያህል በሕዝባቸው ዘንድ እንደሚከበሩ አስቀድሞ ምስክርነት ይሰጣል።
ሁገስ ለ ሩ ወደ ኢትዮጵያ ሲገባ፣ በመንገድ ላይ የገጠመው ወታደራዊ ፕሮቶኮል እጅግ ጥብቅ እንደነበር ይተርካል። ዛሬ አንድ ጋዜጠኛ በፀጥታ ኃይሎች እንደሚፈተሽ ሁሉ፣ በዚያ ዘመን ደግሞ የየአውራጃው ገዥዎችና "የመንገድ ጠባቂዎች" የንጉሡን ፈቃድና የደብዳቤ ማኅተም ሳይመለከቱ ማለፍ የማይቻል ነበር።
አዲስ አበባ ከገቡ በኋላ ጋዜጠኞቹ ወዲያውኑ ወደ ንጉሡ ፊት አይቀርቡም ነበር። ዛሬ "Press Secretary" እንደሚባለው ሁሉ፣ በዚያ ዘመን ደግሞ አዛዥ ገብረ ማርያም ወይም ፊታውራሪ ሀብተ ጊዮርጊስ የጋዜጠኞቹን ማንነትና የመጡበትን ዓላማ በጥንቃቄ ይመረምሩ ነበር። ወደ ንጉሡ የሚቀርበው ጋዜጠኛ ንጹሕና የተከበረ ልብስ መልበስ፣ የሀገሩን መንግሥት የድጋፍ ደብዳቤ መያዝ ነበረበት።
​የአድዋ ድል ማግስት፣ ዓለም ዓይኑን ወደ ኢትዮጵያ በጣለበት ወቅት፣ የለንደኑ Standard ጋዜጣ ዘጋቢ ዊልያም አስቶር ቻንለር በእንጦጦ ተራራ ላይ ወደሚገኘውና ሰማይን ዝቅ ብሎ እንደሚነካው ወደሚታሰበው የአፄ ምኒልክ ቤተ-መንግሥት ሲያመራ፣ ልቡ በስጋትና በአድናቆት መካከል ትርታዋ ጨምሮ ነበር። የእንጦጦ ተራራ አቀበት፣ በጭጋግና በዝግባ ዛፎች ተሸፍኖ፣ ወደ ሌላ ዓለም የሚወስድ የደመናው ላይ ግርማ ደረጃ ይመስላል። ቻንለር ወደ ታላቁ እልፍኝ (አዳራሽ) ሲገባ የተሰማውን ድባብ የገለጠበት መንገድ፣ የኢትዮጵያን ጥንታዊ ግርማና የአፄ ምኒልክን ንጉሣዊ ክብር ቁልጭ አድርጎ የሚያሳይ ነበር።
​ቻንለር ወደ ቤተ-መንግሥቱ ቅጥር ግቢ ሲዘልቅ፣ በጉዞ ታሪኩ ላይ እንዳሰፈረው፣ መጀመሪያ የገጠመው የጸጥታና የሥርዓት ጥብቅነት ነው። ዛሬ አንድ ጋዜጠኛ ወደ ቤተ-መንግሥት ሲገባ ከሚደረግለት የጸጥታ ፍተሻ በበለጠ፣ በዚያ ዘመን የነበረው "የዓይን ፍተሻ" ብርቱ ነበር። በዝምታ የቆሙት ረጅም ጦር የያዙ ጠባቂዎችና በነጭ ጋቢ የተከናነቡት መኳንንት፣ ጋዜጠኛው ወደ ምስጢር ማከማቻ እየገባ መሆኑን የሚመሰክሩ ነበሩ። ቻንለር በመጽሐፉ ላይ እንዲህ ሲል ይተርካል፦ “ወደ እልፍኙ ስገባ፣ የአየር እጥረት ባለበት በዚያ ከፍተኛ እንጦጦ ተራራ ላይ፣ በዝግባ እንጨት የሚነደው እሳት መዓዛና የዕጣኑ ሽታ ተቀላቅሎ ነፍሴን በሆነ ምስጢራዊ ኃይል ወረራት።”
​ወደ ታላቁ እልፍኝ ሲገባ፣ አዳራሹ በከፍታውና በስፋቱ ብቻ ሳይሆን፣ በውስጡ ባለው መንፈሳዊ ድባብ ጋዜጠኛውን አስገረመው። ሬይመንድ ጆናስ “The Battle of Adwa” በተሰኘው መጽሐፋቸው ላይ እንደገለጹት፣ የእንጦጦው ቤተ-መንግሥት የጦር ካምፕ ብቻ ሳይሆን፣ የኢትዮጵያ ሉዓላዊነት የሚታደስበት የጸሎትና የጥበብ ማዕከል ነበር። ቻንለር ሲመለከት፣ ግድግዳዎቹ በሐር ጨርቆችና ከአውሮፓ በመጡ ውድ ምንጣፎች አጊጠዋል፤ ይህም ንጉሡ ከዓለም ጋር ያላቸውን የንግድና የዲፕሎማሲ ግንኙነት የሚያሳይ ነበር።
​በአዳራሹ መሃል ላይ፣ አፄ ምኒልክ በከፍታ ላይ ባለ ዙፋን ላይ ተቀምጠዋል። ዙፋኑ ዙሪያውን በነብር ቆዳዎች ተከብቧል፤ ይህም "የይሁዳ አንበሳ" የሚለውን መጠሪያቸውን የሚመጥን ግርማ ሰጥቷቸዋል። ቻንለር እንዲህ ሲል ድባቡን ይገልጸዋል፦ “ንጉሡ ሲያዩኝ፣ አይኖቻቸው ውስጥ ያለው ብርሃን ከእሳቱ ወላፈን ይልቅ ይሞቅ ነበር። በዙሪያቸው ያሉት ካህናትና መኳንንት የሚንቀሳቀሱት በዝግታና በክብር ነው፤ ንግግርም ቢሆን የሚሰማው በሹክሹክታ ብቻ ነበር። ይህ ቦታ የሰው መኖሪያ ሳይሆን የነገሥታትና የቅዱሳን ማረፊያ ይመስላል።”
​ቻንለር ራሱን ያገኘው በአንድ የሥልጣኔ ማዕከል ውስጥ እንደሆነ ተረዳ። ዛሬ አንድ ጋዜጠኛ "Exclusive Interview" ለማድረግ ቅድመ-ዝግጅት እንደሚያደርገው ሁሉ፣ ቻንለርም ከንጉሡ ጋር ከመነጋገሩ በፊት ያየው ሥነሥርዓት "ኢትዮጵያ በቀላሉ የምትገዛ ሀገር አይደለችም" የሚለውን እውነት በውስጡ እንዲያትም አደረገው። አፄ ምኒልክ በውጫሌ ውል ወቅት የነበራቸው ጽናት የመነጨው ከዚህ ካዩት መንፈሳዊና ግዙፍ ግርማ መሆኑን ጋዜጠኛው በአካል አረጋገጠ።
​ባጠቃላይ፣ የቻንለር ምስክርነት የእንጦጦን ተራራ ቤተ-መንግሥት የዓለም ዲፕሎማሲ ማዕከል አድርጎታል፤ ያ እልፍኝም የኢትዮጵያ ኩራትና የነፃነት ጮራ ከደመና በላይ ሆኖ የታየበት ስፍራ ነው።
ዊልያም አስቶር ቻንለር ወደ ታላቁ አዳራሽ (እልፍኝ) ከገባ በኋላ የተሰማውን ሲገልጽ፦ "ቤተ-መንግሥቱ በጸጥታና በታላቅ ግርማ የተሞላ ነው። በየጥጋጥጉ የቆሙት ዘበኞችና መኳንንት አይናቸው ንቁ ነው፤ ንጉሡ የሚቀመጡበት ዙፋን ደግሞ የኢትዮጵያን ጥንታዊ ስም የሚመጥን ግርማ አለው" ይላል።
​ጋዜጠኞቹ አፄ ምኒልክን ፊት ለፊት ሲያገኛቸው፣ አስቀድሞ በአውሮፓ ጋዜጦች ላይ ይሳሉ ከነበሩት "አረመኔ ንጉሥ" ምስል ፍጹም የተለዩ ሆኖ አገኛቸው። አሌክሳንደር ቡላቶቪች እንዲህ ሲል ጽፏል፦ "ንጉሡን ለመጀመሪያ ጊዜ ስመለከት፣ አይኖቻቸው ውስጥ የሚታየው ብልህነትና ደግነት ወዲያውኑ ማረከኝ። ፊታቸው ላይ የሚታየው የአድዋ ድል ኩራት ሳይሆን፣ የሰከነ የሀገር መሪነት ስሜት ነበር።"
​ምኒልክ ጋዜጠኞቹን ሲያነጋግሩ ዛሬ አንድ መሪ በ "Press Conference" ላይ እንደሚያደርገው በብልሃት ነበር። ለቀረበላቸው ጥያቄ ሁሉ የሚሰጡት ምላሽ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ምሳሌዎችና በዲፕሎማሲያዊ ብልሃት የተሞላ ነበር። ሁገስ ለ ሩ ንጉሡን ስለ ውጫሌ ውል ማጭበርበር ሲጠይቃቸው፣ ምኒልክ በረጋ መንፈስ "እኛ የፈለግነው ነፃነትን ነው፤ ጣሊያኖች ግን ጓደኝነት መስለው ጌትነትን ፈለጉ። እግዚአብሔር ደግሞ ለፍትሕ ይፈርዳል" ብለው መለሱለት። ጋዜጠኛው በዚህ ምላሽ ተገርሞ "ይህ ንጉሥ ከአውሮፓ ዲፕሎማቶች በላይ የሰለጠነ አዕምሮ አለው" ሲል ዘግቧል።
​ዛሬ ያለ ጋዜጠኛ የመንግሥት መሪን ለማነጋገር የሚያደርገው ጥንቃቄ (Background check, Security clearance, እና Structured questions) ሁሉ በአፄ ምኒልክ ዘመንም በተለየ መልኩ ይተገበር ነበር። ንጉሡ ለጋዜጠኞች የሰጡት ነፃነትና ግልጽነት፣ ኢትዮጵያን በዓለም አቀፍ ደረጃ "ዘመናዊትና ሉዓላዊት ሀገር" አድርጎ እንድትሳል ረድቷታል።
​በተለይም ከፈረንሳይና ከእንግሊዝ ጋዜጦች ለመጡ ጸሐፊዎች፣ ንጉሡ የሰጡት ቃል ልክ እንደ ሹል ሰይፍ የሰላ ነበር። ጋዜጠኞቹ "ለምን ከጣሊያን ጋር መዋጋትን መረጡ?" ብለው ለጠየቋቸው ጥያቄ፣ ምኒልክ በረጋ መንፈስ እንዲህ ሲሉ መለሱ፦ “እኛ ማንም እንዲወርረን አንፈልግም፤ ነገር ግን ክብራችንንና ሀገራችንን ለመጠበቅ ስንል የሞት ጽዋን ለመጠጣት አንፈራም። እግዚአብሔር ለኢትዮጵያ የሰጣትን ነፃነት ማንም ሊቀማት አይችልም።” ይህ ቃል በወቅቱ በነበሩት ታዋቂ ጋዜጦች ላይ ሲታተም፣ አውሮፓውያን ምኒልክን እንደ "አረመኔ ንጉሥ" ሳይሆን፣ እንደ አንድ ታላቅና አስተዋይ ክርስቲያን መሪ እንዲመለከቷቸው አደረገ።
​ጆናስ እንደሚተርኩት፣ አፄ ምኒልክ ለውጭ ጋዜጠኞች በሰጡት ቃለ-መጠይቅ ላይ በውጫሌ ውል ዙሪያ የተፈጠረውን ማጭበርበር በዝርዝር አብራርተዋል። "ጣሊያኖች በደብዳቤያቸውና በውላቸው ላይ የጻፉት ነገር የተለያየ ነበር፤ እኛ ግን በራሳችን ቋንቋና እምነት ጸንተን ስለቆምን ይህንን ተንኮል አከሸፍነው" ሲሉ ለዓለም አስታውቀዋል። ይህ የንጉሡ ምስክርነት፣ ኢትዮጵያ በጥንታዊ ስሟ ያላትን የሕግና የሞራል የበላይነት አስከብሯል። ጋዜጠኞቹ በጽሑፎቻቸው ላይ "ምኒልክ በቃላት ብቻ ሳይሆን በሐቅ የሚሞግቱ ንጉሥ ናቸው" ሲሉ ገልጸዋቸዋል።
​ከዚህም በላይ፣ ንጉሠ ነገሥቱ ስለ ምርኮኞቹ አያያዝ ለቀረበላቸው ጥያቄ የሰጡት ምላሽ የዓለምን ጋዜጠኞች ቀልብ ስቧል። "እነዚህ ሰዎች ወደ ሀገራቸው ሲመለሱ ስለ ኢትዮጵያ ፍቅርና ጀግንነት እንዲናገሩ እንፈልጋለን፤ እኛ የምንዋጋው ከሕዝብ ጋር ሳይሆን ከግፍ ጋር ነው" ማለታቸው፣ በጊዜው ለነበረው ዓለም አቀፍ ሰብዓዊ ሕግ (International Humanitarian Law) ትልቅ ትምህርት ነበር። ጳውሎስ ኞኞ በመጽሐፋቸው እንደዘገቡት፣ የምኒልክ ቃላት በአውሮፓ ውስጥ ስለ "ጥቁር ንጉሥ" የነበረውን የተዛባ ምስል ሙሉ በሙሉ ቀይሮታል።
​ባጠቃላይ፣ አፄ ምኒልክ ለውጭ ጋዜጦች የሰጡት እነዚህ ብርቅዬ ቃለ-መጠይቆች፣ የአድዋን ድል ወታደራዊ ውጤት ወደ ፖለቲካዊና ዲፕሎማሲያዊ ድል ቀይረውታል። ንጉሡ በቃላቸውና በግብራቸው "ኢትዮጵያ አትደፈርም" የሚለውን መልዕክት ለለንደን፣ ለፓሪስና ለሮም ቤተ-መንግሥታት በግልጽ አድርሰዋል። ይህ የታሪክ ገጽታ ዛሬም ድረስ በዓለም አቀፍ ግንኙነት ጥናት ውስጥ እንደ ትልቅ ምሳሌ ተጠቃሽ ነው።
እነዚህ ቃለ-መጠይቆች ተራ የጋዜጠኝነት ሥራዎች ሳይሆኑ፣ ንጉሠ ነገሥቱ የኢትዮጵያን ሉዓላዊነትና የጥቁር ሕዝብን ክብር በዓለም መድረክ ላይ ያረጋገጡባቸው "የዲፕሎማሲ አውድማዎች" ነበሩ። ሬይመንድ ጆናስ “The Battle of Adwa” በተሰኘው ድርሳናቸው፣ ምኒልክ ከጦር ሜዳው በድል እንደተመለሱ ለውጭ ጋዜጠኞች የሰጡት ምላሽ ዓለምን ያስገረመ ብስለት እንደነበረው ይተርካሉ።
​በመጨረሻም፣ እነዚህ ጋዜጠኞች ከአፄ ምኒልክ እልፍኝ ሲወጡ፣ በልባቸው የታተመው ምስል የአንድ "ጥቁር ንጉሥ" ብቻ ሳይሆን፣ የዓለምን ፖለቲካ መቀየር የሚችል "የጥበብ ሰው" ምስል ነበር። ሬይመንድ ጆናስ እንደሚሉት፣ ምኒልክ በነዚህ ቃለ-መጠይቆች አማካኝነት የአውሮፓን የፕሮፓጋንዳ ማሽን አሸንፈውታል።

"ምኒልክ ያሰለፈው ጦር ሳይሆን ጋኔን ነው"
ጄኔራል ኦሬስቴ ባራቲዬሪ

ሁሌ በየዓመቱ ወርሃ የካቲት ሲጠባ የኢትዮጵያ አየር የሚያውደው አይረሴ የድል መዓዛ አለ፤ በየሸንተረሩም የነፃነት ሳይሆን የድል ዜማ ያስተጋባል። ይህ ወር ተራራውና ሸለቆው፣ ወንዙና አምባው በጋራ ሆነው የጀግንነትን ታሪክ የሚመሰክሩበት፣ የጥቁር ሕዝቦች ኩራት የሆነው "የአድዋ ድል" ፋና የሚበራበት ወር ነው። የካቲት ለኢትዮጵያውያን ተራ የቀናት መቆጠሪያ ሳይሆን፤ የአንድነት ማኅተም፣ የጽናት መገለጫና የታሪክ ትንሳኤ ነው። ዛሬም እንደ ትላንቱ፣ ወርሃ አድዋ ሲገባ የጀግኖች አባቶቻችንና የእናቶቻችን የጀግንነት ድባብ በልባችን ውስጥ ዳግም ይነሳል። ለዛሬ በወቅቱ ስለነበረው ጣሊያናዊ ጀነራል ላስታውስ ብዕሬን አነሳሁ።

ህዳር 13 ቀን 1833 ዓ.ም. (እኤአ) በወቅቱ በኦስትሪያ-ሀንጋሪ ግዛት ስር በነበረችው የጣሊያን ግዛት ኮንዲኖ በተባለች መንደር ኦሬስቴ ባራቲዬሪ ወደዚህች ዓለም መጣ፣ ቤተሰቦቹ የአንድ ታላቅ ወታደር እና የሀገር መሪ አባት እንሆናለን ብለው ተስፋ አድርገው ነበር። ያደገው ጣሊያን በብሔራዊ ንቅናቄ በምትናወጥበት ወቅት ነበር። ወጣቱ ባራቲዬሪ ገና በለጋነቱ በልቡ ውስጥ የነደደው የሀገር ፍቅር ስሜት ሳይሆን፣ የታላቅነትና የዝነኝነት ጥማት ነበር።

ወጣቱ ባራቲዬሪ ገና በለጋነቱ በጣሊያን ነፃነት ንቅናቄ ውስጥ በመሳተፍ የጀግንነት ጥም ነበረው። በ1860 ዓ.ም. ዝነኛው የጣሊያን አርበኛ ጁሴፔ ጋሪባልዲ "ሺህዎቹ" (The Thousand) የተባለውን የፈቃደኛ ወታደሮች ቡድን ጋር ተቀላቅሎ ሲዋጋ፣ በልቡ ውስጥ የሚነደው የላቀ ክብርን የመቀዳጀት ፍላጎት ነበር። ይህ ቡድን ደቡብ ጣሊያንን ነፃ ለማውጣት ሲነሳ፣ ባራቲዬሪ ገና የ27 ዓመት ወጣት ቢሆንም ከፊት ተሰለፈ። በዚህ የነፃነት ትግል ወቅት ያሳየው ቅልጥፍናና ወታደራዊ ንቃት በታላላቅ መሪዎች ዘንድ ስሙ እንዲታወቅ አደረገው። ለባራቲዬሪ ወታደራዊ ሕይወት ማለት የሹመትና የክብር መሰላል ነበር። ለዚህ ወጣት ወታደር መሆን ሙያ ብቻ ሳይሆን፣ ስሙን በጣሊያን የታሪክ መዝገብ ላይ በወርቅ ቀለም ለመጻፍ የሚያስችል መወጣጫ ነው።

ጊዜያት ነጎዱ፤ ከጣሊያን ውሕደት በኋላ ባራቲዬሪ በወታደራዊው ዓለም ውስጥ ደረጃ በደረጃ እያደገ መጣ። የጦር ትምህርቱን በሚገባ ተከታትሎ ወደ ጄኔራልነት ማዕረግ ለመድረስ ረጅም ዓመታትን አልፈጀበትም። ከወታደራዊው ሙያ ጎን ለጎን ወደ ፖለቲካውም ጎራ በማለት የጣሊያን ፓርላማ አባል ለመሆን በቃ። በፓርላማ አባልነቱና በጦር መሪነቱ የተከበረ ስም አተረፈ። ይህ ድርብ ሥልጣን (ወታደርና ፖለቲከኛ መሆኑ) በሮም ባለሥልጣናት ዘንድ ተሰሚነቱን አናረው።

በ1891 ዓ/ም (እኤአ) ወደ አፍሪካ ቀንድ፣ ወደ አዲሷ የጣሊያን ቅኝ ግዛት ኤርትራ ተላከ። እዚያም በሲቪልና በወታደራዊ አስተዳደር የበላይ ገዥ ተደርጎ ተሾመ። የቅኝ ግዛቱን አስተዳደር በበላይነት እንዲመራና የጣሊያንን ክንድ እንዲያስከብር ሙሉ ስልጣን ተሰጠው። በወቅቱ ባራቲዬሪ ለራሱ የነበረው ግምት እጅግ ከፍተኛ ነበር። ባራቲዬሪ አስመራ ሲደርስ ራሱን እንደ አዲስ ቄሳር ነበር የተመለከተው። "ጥቁር ሕዝቦችን ማሸነፍ ለሰለጠነ የአውሮፓ ጦር ቀልድ ነው" የሚል ጽኑ እምነትና ንቀት ነበረው። ይህ የትዕቢት መጀመሪያ፣ ለውድቀቱም እርሾ ነበር።

ባራቲዬሪ በአድዋ ላይ ከመግጠሙ በፊት ጥቂት ድሎችን አግኝቶ ነበር። በ1894 ዓ.ም. ካሳላ ላይ በመሐዲስቶች ላይ፣ እንዲሁም በኮአቲት ጦርነት ላይ የራስ መንገሻን ጦር ሲያሸንፍ፣ ባራቲዬሪ ለራሱ የሰጠው ክብር ጣራ ነካ። ስሙን በጣሊያን ጋዜጦች ላይ እንደ "ብሔራዊ ጀግና" አስገነባው። ሮም ሲሄድ ሕዝቡ በሆታ ተቀበለው፤ ንጉሥ ኡምቤርቶም ልዩ ሽልማት ሰጡት።

በሮም ጎዳናዎች ላይ እንደ ጀግና ተወደሰ። ጋዜጦች "የአፍሪካው ቄሳር" አሉት። ይህ ዝና ግን ዓይኑን አሳወረው። ከአድዋ ተራሮች ጀርባ ያለውን ግዙፍ የኢትዮጵያዊነት አንድነትና የአፄ ምኒልክን የጦር ጥበብ መገመት ተሳነው። ምኒልክን እንደ ተራ የጎሳ መሪ፣ ሰራዊታቸውንም እንደ መሣሪያ የሌለው ስብስብ አድርጎ ይቆጥር ነበር።

ይህ በራስ መተማመኑን ወደ ትዕቢት ለወጠው። አፄ ምኒልክን "የአራዊት ንጉሥ" በማለት ያጣጥል ነበር። ኢትዮጵያውያን ለሀገራቸው ያላቸውን ፍቅርና በባህላዊ የጦር ስልት ያላቸውን ብቃት እንደ ኋላ ቀርነት ቆጠረው። ይህ ትልቁ ስህተቱ ነበር።

ነገሮች ግን እርሱ እንደገተመተው አልሆኑም። የካቲት 1888 ዓ.ም. አፄ ምኒልክ የክተት አዋጅ አውጀው፣ ከመላው ኢትዮጵያ የተሰበሰበው ከአንድ መቶ ሺህ በላይ የሚሆን ጦር ወደ ሰሜን መገስገስ ሲጀምር፣ የባራቲዬሪ ስጋት እያደገ መጣ። ስንቅ እያለቀ ነበር፣ የኢትዮጵያ ጦርም በቁጥር እጅግ በልጦታል። የመቀሌው ከበባና የጣሊያኖች በውኃ ጥም መሸነፍ የመጀመሪያው የማስጠንቀቂያ ደወል ነበር። ባራቲዬሪ በዚህ ጊዜ ማመንታት ጀመረ። "ከዚህ ግዙፍ ኃይል ጋር ፊት ለፊት መጋጠም ማጥፋት ነው" የሚል ሃሳብ በውስጡ ቢመላለስም፣ በሮም ያለው ጠቅላይ ሚኒስትር የክሪስፒ መንግሥት ግን በቴሌግራም ወረቀት ይገርፈው ነበር። "ፈሪ"፣ "የጣሊያንን ክብር ያዋረድክ" የሚሉ ስድቦች ከሮም መጡ።

​ለካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም. አጥቢያ ለሊት ላይ፣ ባራቲዬሪ አራቱን ጄኔራሎቹን (አሪሞንዲ፣ ዳቦርሚዳ፣ አልቤርቶኒና ኤሌናን) ሰብስቦ የምክር ስብሰባ አደረገ። ውስጡ በፍርሃትና በጥርጣሬ ቢታመስም፣ የክብር ጥሙና ከሮም የሚመጣው ተጽዕኖ አሸነፈው። በዚያች ጨለማ ሌሊት፣ ሰራዊቱ ወደ አድዋ ተራሮች እንዲገሰግስ ትዕዛዝ ሰጠ። ይህ ትዕዛዝ የሞት ፍርድ እንደነበረ የሚያውቀው ግን ከጥቂት ሰዓታት በኋላ ነበር።

ንጋት ላይ ጦርነቱ ተጀመረ። የኢትዮጵያ ጀግኖች እንደ ተርብ እየተገተጉ ሲወርዱባቸው ባራቲዬሪ መቆጣጠር አቃተው። ባራቲዬሪ የያዘው ካርታ የተሳሳተ፣ ሰራዊቱ የተበታተነ፣ መገናኛው የተቆራረጠ ነበር። የአድዋ ተራሮች በባሩድ ጭስና በጀግኖች ፉከራና ሽለላ ሲናወጡ፣ ባራቲዬሪ ከሩቅ ሆኖ ውድቀቱን ይመለከት ነበር። ጄኔራሎቹ አንድ በአንድ ሲወድቁ፣ ሰራዊቱ ሲበተንና በምኒልክ ጦር ሲዋጥ ሲያይ፣ ያ "የአፍሪካው ቄሳር" የተባለው ኩራቱ እንደ በረዶ ቀለጠ። በመጨረሻም፣ የጣሊያንን ባንዲራና የሞቱትን ወታደሮቹን ትቶ፣ ነፍሱን ለማዳን ወደ ኤርትራ በፈረስ ሸሸ።

​ባራቲዬሪ ወደ ጣሊያን ሲመለስ ግን የሚጠብቀው አቀባበል የተለየ ነበር። እንደ ጀግና ሳይሆን እንደ ወንጀለኛ ነበር የታየው። ያ ቆፍጣናው ባራቲዬሪ ሳይሆን፣ "ሀገርን ያዋረደው ባራቲዬሪ" ተብሎ ለፍርድ ቀረበ። በተቀቋመው ወታደራዊ ፍርድ ቤት ፊት ቆሞ ሲከራከር፣ "ምኒልክ ያሰለፈው ጦር ሳይሆን ጋኔን ነው" በሚል ሰበብ ራሱን ሊከላከል ቢሞክርም፣ የዓለም ሳቅና የጣሊያን ውርደት ሆነ። ከሥራ ተባረረ፤ ክብሩ ተገፈፈ፤ ከጄኔራልነት ማዕረጉም ታገደ። ፍርድ ቤቱ "በወታደራዊ ብቃት ማነስ" ጥፋተኛ አደረገው። በሮም ጎዳናዎች ስሙ ሲጠራ "ሀገርን ያዋረደ ባንዳ" የሚሉ ስድቦች ይከተሉት ነበር።

የመጨረሻዎቹ የህይወት ዓመታት ለባራቲዬሪ የመሪር ፀፀትና የብቸኝነት ነበሩ። በሰሜን ጣሊያን በምትገኝ "አርኮ" በተባለች ትውልድ መንደሩ ተመልሶ፣ በሰዎች ዓይን ውስጥ ያለውን ንቀት እየሸሸ መኖር ጀመረ። ትላንት በፈረስ ተቀምጦ አፍሪካን ሊገዛ የፎከረው ሰው፣ በፓርላማ ፊት ቆሞ ሲያቅራራ የነበረው ጄኔራል፣ አሁን በጎረቤቶቹ ዓይን ለመታየት የሚሸማቀቅ ምስኪን ሆነ። በሰሜን ጣሊያን ተራሮች ላይ በዝምታ ተዋጠ። "Memorie d'Africa" (የአፍሪካ ትዝታዎች) በሚል መጽሐፍ ጽፎ ስህተቱን ለማረም ቢሞክርም የጣሊያን ሕዝብ ግን ይቅር ሳይለው አይንህን ለአፈር አለው።

ኦሬስቴ ባራቲዬሪ ነሐሴ 7 ቀን 1901 ዓ.ም(እኤአ) በተወለደ በ68 ዓመቱ ከዚህ ዓለም በሞት ተለየ። ሞቱ እንደ ወታደራዊ መሪ በክብር ሳይሆን፣ በልብ ስብራትና በብቸኝነት ነበር። የባራቲዬሪ ታሪክ የአንድን ሰው የሥልጣን ጥማት ብቻ ሳይሆን፣ የአድዋን ድል ታላቅነትና የኢትዮጵያውያንን የማይበገር ማንነት የሚያሳይ የመስታወት ምስል ሆኖ ቀርቷል።

የባራቲዬሪ ታሪክ ለዓለም ትልቅ ትምህርት ጥሎ አልፏል። በትዕቢት የተገነባ ስም በአንድ የጀግኖች ምት እንዴት እንደሚፈርስ፣ እና ሰውን የማናቅ ውጤት ምን እንደሆነ የአድዋ ተራሮች ዛሬም ድረስ የባራቲዬሪን ውድቀትና የኢትዮጵያን ድል እየተረኩ ይገኛሉ።