Health and medicine

"ታላቁ አስመሳይ" - ሲስተሚክ ሉፐስ ኤራይቲማቶሰስ (SLE)

ሲስተሚክ ሉፐስ ኤራይቲማቶሰስ (SLE) የሰውነት በሽታ መከላከያ ሥርዓት ተሳስቶ የራሱን ጤናማ ሕዋሳት እና አካላት የሚያጠቃበት (Autoimmune) ሥር የሰደደ የሕመም ዓይነት ነው።

ሉፐስ "ታላቁ አስመሳይ" (The Great Imitator) በመባል ይታወቃል። ምክንያቱም ምልክቶቹ ከሌሎች በርካታ በሽታዎች ጋር ስለሚመሳሰሉና ከሰው ሰው ስለሚለያዩ በቀላሉ ለመለየት አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል።

በሽታው በብዛት የሚያጠቃው የመውለጃ ዕድሜ ላይ የሚገኙ ሴቶችን ሲሆን፣ በሴቶች እና በወንዶች መካከል ያለው ጥሬ ጥምርታ 9 ለ 1 (9:1) ነው።

በሽታው እንዴት ይከሰታል? (Pathophysiology)
እንደ Harrison’s ገለጻ፣ የሉፐስ መነሻ በውል ባይታወቅም በጄኔቲክስ፣ በአካባቢያዊ ሁኔታዎች (ለምሳሌ ለፀሐይ ብርሃን መጋለጥ) እና በሆርሞን ለውጦች ምክንያት እንደሚከሰት ይታመናል።

Autoantibodies: የሰውነት በሽታ መከላከያ ሥርዓት Antinuclear Antibodies (ANA) የተባሉ ፀረ-ሰውነቶችን ያመነጫል። እነዚህ ፀረ-ሰውነቶች በሴል ውስጥ የሚገኘውን ኒውክሊየስ በማጥቃት በሰውነት ውስጥ ከፍተኛ መቆጣትን (Inflammation) ያስከትላሉ።

የሉፐስ ዋና ዋና ምልክቶች
ሉፐስ ማንኛውንም የሰውነት ክፍል ሊነካ ይችላል። ዋና ዋናዎቹ ምልክቶች የሚከተሉት ናቸው፦

የቆዳ ምልክቶች (Cutaneous)
Malar Rash: በሁለቱም ጉንጮች እና በአፍንጫ ላይ የሚወጣ የቢራቢሮ ቅርጽ ያለው ቀይ ሽፍታ።

Photosensitivity: ለፀሐይ ብርሃን ሲጋለጡ የሚወጣ ሽፍታ ወይም የሕመም ስሜት መጨመር።

የመገጣጠሚያ ሕመም (Musculoskeletal):
ከ90% በላይ ታካሚዎች ላይ የሚታይ ሲሆን፣ በተለይ ጠዋት ጠዋት የመገጣጠሚያ መገተር እና ሕመም ይታያል። Kelley’s እንደሚገልጸው፣ ይህ ሕመም እንደ ሩማቶይድ አርትራይተስ አጥንትን አይበላሽም (Non-erosive)።

የኩላሊት መቆጣት (Lupus Nephritis):

በጣም አስፈሪው የሉፐስ ክፍል ሲሆን፣ ኩላሊት ሥራውን በአግባቡ እንዳይሠራ ያደርጋል። ምልክቱም የሽንት መልክ መቀየር፣ የሽንት መብዛት ወይም ማነስ እና የእግር እብጠት ናቸው።

የልብና የሳንባ ችግሮች:
በልብ እና በሳንባ ዙሪያ ባሉ ስስ ሽፋን (Membranes) ላይ ፈሳሽ መከማቸት ወይም መቆጣት (Pleuritis/Pericarditis)።

የደም ችግሮች:
የደም ማነስ (Anemia)፣ የነጭ ደም ሴሎች ማነስ (Leukopenia) ወይም ፕሌትሌት ማነስ (Thrombocytopenia)።

የምርመራ ዘዴዎች (2019 ACR/EULAR Criteria)
የዓለም አቀፍ የሩማቶሎጂ ማኅበራት (ACR እና EULAR) ባወጡት አዲስ መመሪያ መሠረት፣ አንድ ሰው ሉፐስ አለበት ለማለት የሚከተሉት ቅደም ተከተሎች መሟላት አለባቸው፦

ቅድመ ሁኔታ (Entry Criterion): የ ANA የደም ምርመራ ውጤት Positive መሆን አለበት። ይህ ውጤት ኔጋቲቭ ከሆነ ሰውየው ሉፐስ የመያዝ ዕድሉ በጣም አነስተኛ ነው።

የነጥብ አሰጣጥ: ANA ፖዘቲቭ ከሆነ በኋላ፣ ታካሚው ያላቸው ምልክቶች ነጥብ ይሰጣቸዋል። ለምሳሌ፦
ትኩሳት (2 ነጥብ)
የቢራቢሮ ሽፍታ (6 ነጥብ)
የመገጣጠሚያ ሕመም (6 ነጥብ)
በሽንት ውስጥ ፕሮቲን መገኘት (4-10 ነጥብ)
ውጤት: አጠቃላይ ድምር ነጥቡ 10 እና ከዚያ በላይ ከሆነ ታካሚው SLE አለበት ተብሎ ይደመደማል።

የሕክምና አማራጮች
ሉፐስ ሙሉ በሙሉ ባይድንም፣ በመድኃኒቶች አማካኝነት ምልክቶቹን መቆጣጠር እና የሰውነት ክፍሎች እንዳይጎዱ ማድረግ ይቻላል።

ኬቶጀኒክ ምግቦች
• ኬቶጀኒክ ዳይት የምንላቸው ምግቦች በዋናነት
o 70-80 % የፋት መጠን
o 15-20% ፕሮቲን
• 5-10% ካርቦሃይድሬት የያዙ የምግብ አይነቶችን ነው
• በቀን ውስጥ ምንጠቀመው ካርቦሃይድሬት መጠን ከ 20 እስከ 50 ግራም ባለው ውስጥ ከሆነ ይሄም በ ክቶጀኒክ ዳይት ውስጥ ይካተታል
ጥቅማቸውስ
• ሰውነታችን እንደመጀመሪያ የሃይል ምንጭ ካርቦሃይድሬትን ይጠቀማል ነገር ግን ካረቦሃይድሬት መጠን ሲቀንስ ጉበት በሰውነታችን የሚገኘውን ስብ ወደ ኬቶን ቦዲ ((𝛽-hydroxybutyrate) በመቀየር ፋት እንደ ቀዳሚ የ ሃይል ምንጭነት ያገለግላል ያ ማለት ሰውነታችን እነዚህን Ketogenic ምግቦች እንደ ሃይል ምንጭነት መጠቀም ይጀምራል በዚህም የሚያስፈልገን የ ካርቦሃይድሬትን መጠን ይቀንሳል
• የ ካርቦሃይድሬትን አጠቃቀማችን ሲቀንስ በሰውነታችን የሚመረተው የ ኢንሱሊን መጠን ይቀንሳል
o የ ኢንሱሊን ቀዳሚ ስራ በሰውነታችን ውስጥ ያለውን ካርቦሃይድሬት ወይም ግልኮስ ሴሎች ውስጥ ዘልቆ እንዲገባ በማድረግ ካርቦሃይድሬት እንደ የሃይል ምንጭ ሆኖ እንዲያገለግል ያደርጋል
• ከፍተኛ የ ካርቦሃይድሬት መጠን በሰውነት ውስጥ ካለ ሰውነታችን ከፍተኛ የሆነ ኢንሱሊን መጠን እንዲያመርት ይገደዳል ይሄን ደሞ ማድረግ የማይችሉት የስኳር ህመም ያለባቸው ሰዎች ናቸው ስለዚህ እነዚህ ክቶጀኒክ ምግቦች ዝቅተኛ የሆነ ካርቦሃይድሬት መጠን ስለያዙ የስኳር ታማሚዎች ከመድሃኒት ጎን ለጎን ቢጠቀሟቸው የራሳቸው ጥቅም እኖራቸዋል ማለት ነው
• በተጨማሪም ፋት ወደ ሃይል ምንጭነት ተቀየረ ማለት በሰውነታችን የሚገኝ የ ፋት መጠን ይቀንሳል በዚህም የሰውነት ክብደት መቀነስ ላይ የራሳቸው አስተዋፅኦ ይኖራቸዋል ማለት ነው
• አሁን ላይ እየወጡ ያሉ ጥናቶች የሚያሳዩት በመድሃኒት ብቻ መቆጣጠር ላልተቻለ የሚጥል በሽታ ላለባቸው በተለይ ህፃናት ላይ እስከ 50% ድረስ የሚጥል በሽታን የመቀነስ ጥቅም እንዳላቸው በጥናቶች ተረጋግጧል።
ምን አይነት መግቦች ይካተታሉ
• አሳ ፥ እንቁላል፥ አይብ፥ ስጋ፥ አቩካዶ፥ ለውዝ እና ጥራጥሬ ምግቦች ማንሳት ይቻላል
የሚያስከትሉት ችግር
• ሌላው እነዚህ ምግቦች በዋናነት በተጀመሩ የመጀመሪያ ሳምንት ላይ ማቅለሽለሽ ፥ ማዞር፥ እራስ ምታት የጡንቻ ህመም ሊያስከትሉ ይችላሉ
• ለረጅም ጊዜ እነዚህን ምግቦች የምንጠቀም ከሆነ
o የኩላሊት ጠጠር
o የአጥንት መሳሳት
o የ ዩሪክ አሲድ መጠን በሰውነት ውስጥ ስለሚጨምሩ የመገጣጠሚያ ህመም ሊያስከትሉ ይችላሉ
o ኬቶ ምግቦች ዝቅተኛ የሆነ ፋይበር መጠን ስላላቸው የሆድ ድርቀት ሊያስከትሉ ይችላሉ ፋይበር በሰውነታችን መፈጨት አይችልም በዚህም የሰገራ መጠን እንዲጨምር በማድረግ ፐሪስታለሲስ የአንጀት ጡንቻ መኮማተር እና መላለት እነዲኖር በማድረግ ሰገራ በቶሎ ከሰውነት እንዲወገድ ያደርጋል ፋይበር ደግሞ በብዛት የሚገኘው ከፍተኛ የካረቦሃይድሬት ምግቦች ላይ ነው
• እነዚህ ምግቦች ዝቅተኛ የሆነ የ ካርቦሃይድሬት መጠን ስለያዙ አብዛኛውን ፍራፍሬ እና አትክልቶችን መጠቀም አንችልም በዚህም የምናጣው የሚኒራል እና ቪታሚን እንደ vit A, E AND B6 FOLATE CALCIUM MAGNESIUM AND POTASSSIUM ያሉ ንጥረ ነገሮች በበቂ እንዳናገኝ ይሆናል
• እነዚህ ምግቦች ከፍተኛ የሆነ የፋት መጠን ስለያዙ የልብ ችግር ሊያስከትሉ ይችልላሉ