Buganda YIYO, Buganda YANGE

📖 ZINUNULA OMUNAKU.

ESSULA 3: ZINUNULA BUBEEFUKA N’EMBOGO

NGA tweyongerayo mu lugendo olwatutolosa eka, omusajja eyatuli mu maaso twalaba ng’alina kyeyeekengera ne tuyimirira. Twagenda okulaba ng’agalamira, tuba tukyasamaaliridde, nga mu maaso gye twali tulaga efulumyeyo embogo eyakula n’egangayira, anti amayembe gonna nga gagisibaganye. Naffe ne tugalamira ne tulambaala ng’abafudde.

Twalowoozanga nti waliwo embogo emu, kazzi nga ziri bbiri. Bwe zaalaba nga tezitulaba, ne zijja nga zitunoonya. Bwe zaatuggukako ne zituwunyaawunyako ate ne zidda ku bbali ne zigalamira ne zituteega. Omusajja yalabaakanyego kalamuddwa akasiriikiriro, n’ayimusa ku mutwe alabe oba kiri mulaala. Aba atuula kazzi embogo eri awo obwedda egamwegese, kwe kunaawuuka eri ng’enjuki n’emutunga ejjembe mu mbiriizi n’emusitula n’emusinsimulira mu bbanga, n’emutujja ennume y’ekigwo yavuumiramu omulundi gumu nga lumalamu amazzi naye yafiira mu bulumi obutagambika!

Akasiriikiriro kaddawo naye nalaba wayiseewo ebbanga ggwanvu ddala ngampaawo kakuba, ne njagala nsitule ku mutwe ndabe oba embogo zigenze.Namagalaza amatu nga wonna cce, kwe kutuula ne mmagamaga nga siraba mbogo, ne nsituka. Mba nsituka ne mpulira Mikolo ng’aleekaana nti, ‘Gwa! ofa!’ Okukyuka nti ng’embogo eri kumpi nnyo okuntuukako ejja bukula. Ne nneewuttula kyabugazi ne njiringita ne nneevuunika ereme kunsogga nga ndaba, olwo nno ng’embuuse. Bwe yadda n’esenseza ejjembe wansi w’olubuto lwange. Eba ensitula, ne njiringita ne ndivaako ne nkola bwentyo emirundi esatu naye ku gwokuna ne ndaalira ku kikolo ky’akati. Yambinula n’emberula n’enkasuka mu bbanga, n’etega amayembe ng’erindirira nzire ngeetonnyeko gankole ogwa walugali.

Kyagibuukako, yakanda kutega mayembe na kulindirira mbu nzira, nga bwereere nze nfuuse musu gw’e Kanyanya ‘Mugenzitazze’. Tekuba kutya na nsisi, nandikubye n’enkwawa, anti embogo bwe yankasuka waggulu nagwa ku matabi g’obuti agaali gaboyeddwa ebibowabowa n’ebbombo ne ngalamira okwo bugazi nga siyinza kwenyeenya wadde okwekyusa olw’okutya okusumattuka okugwa wansi. Enjuba yali eri ku ggulu eryetadde ng’eyaka omusana ogwansiika ne gumbabira ne mbugujja ne nkamala nze nga buli kaseera mponga buwonzi Mikolo aleme kwenyeenya kumumalirako kiruyi. We nali nagiwuliranga ng’efuuwa. Mba ndi ku kibanyi kyange okwo, nga ndaba ssebukuule w’omusota ajja akkira ku ttabi ly’omuti eryali lireebeetera ku busammambiro bw’akati kwe nali ndaalidde. Ssessota bwe yali ali kumpi okutuukira ddala ku makoola ag’oku busanso bw’ettabi, ne yeezinga amakata n’asirika, olwo nno n’asigalira kutongeza nnimi. Nga wayiseewo ekiseera ng’omuntu ky’atambuliramu akatalatala akatono n’akamalako, oba gaali maanyi ga mpewo eyakunta oba akatabi kaatendewererwa obuzito bw’ery’e Kalungu ne simanya, anti nagenda okuwulira ng’essota linneegonnomola ku bigere. E e-e-e ne njula okufa ensisi. Bwe nateebanga okwenyeenya, nti limbojja ne ŋŋuma nagenda okuwulira nga lyezingulula mpola ne lijja nga lintambula, liiryo ku bisambi, ku lubuto, ku kifuba, tugatunuulaganyizza. Olwo nno okugwa n’embogo ne mbyerabira, ne ndowooza gusota ogwo gwokka, kwe kugubaka mu bulago ne nsindika eri ekinene. Nagenda okuwulira nga gwewuttudde wansi. Eyo gye gwalaga mpozzi ye yali embogo eyookubiri, yalaba gugirumba n’eyotta kubanga nawulira akabuguutano ng’edduka. Nze olw’okwenyeenya ennyo nga nsindika ogusota, ate nga n’ebibowabowa byayidde dda, byo kwe kwesenda ne bimpa ekyanya. Wamma ggwe ne ŋŋenda yiriyiri okuwummula nga nekkase ku mugongo gw’embogo nange nno ngyebagazze mabega ekintu kye saayagala. Ekyekango nga bwe kitamanya muzira, embogo bwe yalaba efunye omwebagazi gw’eteeyagalidde, n’etyekula emisinde n’egenda anti ng’ebuuka ebibanda! Nze olwo ne njiringita!

📖 ZINUNULA OMUNAKU

ESSULA 2: NNETONNYA MU NSI

EBIGAMBO bisirikitu ddala ebyawambira ne bisimba amakanda era ne bitebenkera mu mmeeme yange, nga biva mu ebyo jjajjange bye yannombojjera, ebyaliwo mu kuzaalibwa kwange. Nazaalibwa mu nsi y’e Tigati mu ssaza ly’e Kitoma, mu Ggombolola ya Bagayakyezinze, ku kyalo Ndolombe, mu kiseera Ssekabaka Kondooba Ndagu Balunginsiiti mwe yaggyira omukono mu ngabo, mutabani we Zigulensigo Kkonkomebbi Kitawongwa amale amuddire mu bigere, enjuba bwe yali egolooba ng’akasendabazaana keememula era ng’ezzooba lyakamala mbale kasookedde lyewanika mu lubaale. Ekyeya ekyayaka ppereketya, ekyayandaakalaza ensi yonna n’erakasira era ekyakooza abantu bonna akagiri bwe kyali kisendeekerezebwa nga kiri kumpi n’okulabibwa mu nkoona, enjala Tolyamunno, Kiryankondwe, Kisannumbu, Ssaanya, Gulikunfuuzi, Kakutiya, Kiryansanafu, okuggyako eno eya jjo ly’abalamu Gwomuwaddaakatebe, bwe zaali zimaze okubaawo era olutabaalo lwe Zinaddookunywa nga lwakadda. Mu maliiri g’olunaku olwo, kalenge eggulu yalitimba era ne ssuulwe yali yagudde mungi ekiro. Kyokka mu kiseera ky’akalasamayanzi obudde bwali bwetadde bulungi era ng’akasana keemulisa bulala awo ng’engajaba we zitandikira okulangaala bwe ziba nga zirima. Okuva mu ggwango okutuuka mu malya g’ebyemisana, enkuba egulansigo yafukumukamu kubanga omwaka omukazi gwali kumpi okukkirira, era okuva mu kiseera ekyo okutuukira ddala mu makola g’ebyeggulo obudde bwali bwa kitto era ekinnyikaggobe, ng’eggulu lyonna kazigizigi alirippyeeko era nga linyiibanyiiba. Naye nno olunywankoko olwawandaggirira nga ndi kumpi ddala okwetondeka mu nsi, eggulu lwe lwalyozaako ebire. Mu kiseera kyennyini kye nagoberamu mu nsi eno, akasana kaali kaaka bulungi era katangalijja ku bikoola by’ebimera. Mmange ne bajjajjange baasanyuka nnyo nga nzaaliddwa kuba kitange bwe yali afa yalaama nti, “mukazi wange ali olubuto bw’azaalanga ‘nnaatuukirira’ y’ansikiranga; naye bw’azalanga ‘gannemeredde’, omu ku baana ba baganda bange ansikiranga”. Ekintu ekitaasanyusa bajjajja bange taata okusikirwa ataviiridde ddala mu ntumbwe ze.

Mikwano mugyebaleko emirimu.

Njagala okubategeza nti gwe ayagala T-shirt ya Buganda Yiyo Buganda Yange weziiri.

Kola order nga oyita ku WhatsApp number eno 0754425528 okumanya ebisingawo.

GAZIYA OKUMANYA KWO ne BUGANDA YIYO BUGANDA YANGE

GAZIYA OKUMANYA Ptr1. Bibino byobadde tomanyi ku Ssekabaka Muteesa I. Enjoy the videos and music you love, upload original content, and share it all with friends, family, and the world on YouTube.

AKATABO ZINUNULA OMUNAKU

ESSULA 1: EBYEWUUNYO BYANIRIZA ZINUNULA KU NSI
(Obuto bwange)

Nkaluubirirwa okujjukira byonna ebyandiko mu buto bwange ,omanyi nnayanguwa okwetengerera kuba nnayavula mate ,naye mbu mba ntandika okujja nti akagere mmange n'afa awo nendekebwa awo mulekwa era enfuuzi mu mikono gya bajjajja bange abakulu abamuzaala.
Taata yye teyankubako na mmunye ye .Kubanga yeebikka olubugo mu maaso mukiro ekyakeesa obudde nga wasigadde ennaku mwenda mmale nzaalibwe. Yamala kutaagulwataagulwa nsolo ku kizigo n'emutta enjole ye n'egalamizibwa mu kiwummulo kyayo e Ndolombe. Mu kukungubaga okw'emiranga emingi n'ebiwoobe ebinene ate ebingi kubanga yali mwana nzaalwa nkulize eyo mukitundu ekyo. Bwe nn'esusunkulamu katono ,ne ŋŋenda ne jjajjange omukazi ku lubimbi ,oluusi nnasibanga empummumpu ku lwayi ne nzitwalira jjajja nge omusajja nga nziyita nte era buli mulundi ng'annebaza bwennagenda gyali enkya ennyo nga mmusanga ayimbula emituba gye egy'emisaaala oba ebitentegere , naye bwe nnagendangayo
ng'obudde bw'enyodde nnamusanganga mu kkomagiro ng'akomaga. Bulijjo yasanyuka nga okundaba, nnewankubadde ng'emirundi egimu yankaayuukiranga nga nsobezza , naye okusingira ddala bwe nneesiiganga obuleebo oba bwe nnasaaalimbiranga ku mitanda gy'embugo egiwedde okusaaka ,okutega n'okuttula nga gyanikiddwa,era ng'oluusi n'owe e Mbuya anjogererako. Jjajjange oyo yali musajja eyajjula embazuulu, era nga wazimu yamwambadde nga tatembeka era ng'olwo abanaamusala mmaaso babalwa ku ngalo. Kyokka mubiseera
bya teesuulirangamu jjulume ng'abereega era nga saagasaaga nnyo nga tugasseeko okugerenjula okw'engero . Olumu ku nnaku zensinga okujjukira obulungi ,lwe luulwo lwennasooka okufunirako ensimbi. kino kyajja bwekiti: erinnyo lyannuma nnyo ne limmaza ennaku
enzingu ssatu n'erinjigijja ate nga bwe lintujja era buli lunaku nga jjajja omukazi alinyeenya. Ku lunaku olw'okusatu nnalikuulayo mu kibuno nandagira nditwale mu mukwesese gwe mmese okumpi n'omunnyinnyi nditeeke omwo. Nga wayiseewo olunaku lulamba ne ŋŋenda nningizaamu mu mukwesese nnagenda okulaba nga we nnassa erinnyo waliwo nsimbi ,awo nga njijjayo ,nga ngitunga ku lwayi ,buli muntu eya kyala ng'awaka ngangijjayo nga ngimulaga era nga mmutegeeza n'gemmese bwe yagimpa. Awaka waffe tewaggwanga mpande, amayuuni, balugu, kyetutumula , nnandigoya, amatooke, empindi, empinnamuti, ebikongo, emiboga , ensujju, era n'enva endiirwa ng'essunsa , nnakati, ejjobyo, ettimpa, ddoodo, ejjerengesa, embooge,
enderema, ne ziizi. Bwennagenda nneyongera embavu, ne ŋŋendanga n'abalenzi abo kumuliraano, okulunda embuzi nga nno ndi bbuutiti era nga nkunnumba bute.
Eyo kuttale, gyennayigira okumeggana, okulwanyisa emiggo, okukuba ekimiro, okukuba ggogolo, okukuba embiga,bera n'okwebagala ente. Bwe twabeera nga awaka, twabonga nga enje,twayesanga mu mweso ogw'okuttaka, twakubanga enkuyo, ebikokyo oba okugera engero era nga tulombojja ensozi. Omu ye yasookanga n'agamba nti ,"kiiso kya mbuzi" omulala nagamba nti, "Kabaka"Eyasooka n'ayogera nti, "Mbuulira ensozi,"oli n'ayogera erinnya ly'olusozi. Alombojja bwe yasirikangamu okulowoowoza, ng'agudde. Emirundi egimu, twatunuuliranga abawala nga babaka, nga bazannya kantuntunu, oba nga basiita. Era bo battanga ne nkulimbye oba vvawo ndye.Nze nnayagalanga nnyo okukuba ssekitulege, mu biseera eby'omuggandaalo.

BANNAMUTIMBAGANO abegatira mu kibiina kya Buganda Yiyo Buganda Yange batongoza omulimu gw'okuteeka amasanyalaze mu Ppookino Nursery School ku mbuga y'Essaza Buddu.

PPOOKINO Omwaami wa Kabaka amulamulirako essaza Buddu oweekitiibwa Jude Muleke akubiriza abantu ba Maasomoogi bulijo okulemerako ku mirimu gyebako.

Ppookino abajjukiza nti omulembe guno gulimu abantu naddala abavubuka abatandika ebintu ebirungi ate ne bitawangala, Oweekitiibwa agambye nti abatandisi be nteekateeka nga zino basanye okukulembeza ebirubirirwa okusobola okunyweza byebakola.

Wabadde akwasibwe ettu ly'ebintu ebigenda okukozesebwa mu kuwayaliringa Omumyuka owa Pookino owokusaatu era avunanyizibwa okukulakulanya Essomero lino Dick Muwanga awabudde abavubuka okukozesa obulungi omutimbagano nga bakola ebyo ebigaasa abantu.

Ssentebe ow'ekibiina kya Buganda Yiyo Buganda Yange omwaami Munaawa Dan ategeezezza nga webasalawo okukozesa omutimbagano okunyikiza enkola eya Bulungibwansi naddala nga bakwasizako amasomero ga Nursery ku mutenderera gw'Amasaza mu Buganda. Ono awanjagidde abakozesa omutimbagano okuvayo bawagiire enteekateeka eno okusobola okusitula omutindo gwa Masomero ga Nnaasale mu Bwakabaka.

Akulira ekitongole ky'ebyenjigiriza ku Ssaza era Ssentebe owa akakiko akavunanyizibwa ku kulakulanya Essomero lino "Center management committee" Ntula Yiga Steven alaze nga webakyalina obwetavu obwokwongera ku bizimbye abayizi mwebagenda okusomesa.

Ye Omumbejja Nattu Dorothy omuwanika owa Buganda Yiyo Buganda Yange agamba nti batunulidde okusitula omutindo gwe byenjigiriza okwetolola obwakabaka bwa Buganda bonna nga bayitira mukola eya Bulungibwansi.

SSEKABAKA KYABAGGU KABINULI

Ye Kabaka wa Buganda eyasooka okutegeera nti kawumpuli ava ku mmese n'atuma Katikkiro okuzisaanyawo. Ye yasooka okuliira ku ssowaani n'okunywera ku kikopo, ebyekyuma mu Buganda (oba oli awo ne mu Uganda), okwawukanako ku baamukulembera, abaakozesanga ebibya eby'ebbumba

Ono Yali kabaka wa Buganda wakati wa 1750-1780.Yali kabaka owa 25. Mutabani w'omulangira Musanje Ggolooba owookusatu. Namasole we yali Nabulya Naluggwa .Yalinnya ku Nnamulondo oluvannyuma lwa mukulu we ssekabaka Namuggala okuwayo Namulondo nga yeesimidde. Yatandikawo ekibuga kye ekikulu kye ku kasozi k'eLubya

OKUJAGUZA EMYAKA ESATU(3)