Macruuf

Waxaad rajaynaysaa in Cabdikariin Axmed Mooge uu marka ay dhammaato muddo-xileedkiisa 31 May 2026 si sharaf leh u wareejiyo xilka iyo amaanadii loo igmaday, isla markaana uu fuliyo ballamihii iyo wacadkii uu qaaday. Tani waa rajayn muujinaysa muhiimadda ay leedahay in hoggaanku noqdo mid ku dhisan masuuliyad, daacadnimo iyo ku dayasho wanaagsan.

Hoggaamiye xilka si habsami leh uga dega marka waqtigiisu dhamaado wuxuu dhisaa kalsooni bulsho, wuxuu xoojiyaa nidaamka dowladnimo, wuxuuna noqdaa tusaale wanaagsan oo ay kuwa kale ku daydaan. Taasi waa jidka ugu habboon ee lagu abuuri karo nidaam dimuqraadiyadeed oo waara, laguna kasbado ixtiraamka shacabka.

Strait of Hormuz waa marin-biyood aad u cidhiidhi ah oo ku yaalla inta u dhaxaysa Iran iyo Oman. Waa meel aad muhiim ugu ah dhaqaalaha iyo ganacsiga caalamka, gaar ahaan dhinaca tamarta (saliidda iyo gaaska).
Sababta uu muhiim u yahay waxaa ugu weyn in uu yahay albaabka ay ka baxdo saliidda kasoo baxda dalalka Khaliijka. Saliidda laga soo saaro dalal sida Saudi Arabia, Iraq, Kuwait, United Arab Emirates iyo Qatar inta badan waxay maraan marinkan si ay u gaadhaan suuqyada adduunka. Taasi waxay ka dhigaysaa mid ka mid ah marinnada ganacsi ee ugu mashquulka badan dunida.
Maalin kasta waxaa marinka Hormuz ka gudba qiyaastii 17 ilaa 21 milyan oo foosto oo saliid ah, taas oo u dhiganta ku dhowaad shan meelood meel saliidda dunida la isticmaalo. Sidaas darteed haddii marinkan wax ku dhacaan ama la xiro, qiimaha shidaalka dunida si degdeg ah ayuu u kacaa.
Waxa kale oo uu muhiim u yahay gaaska dabiiciga ah. Qatar oo ka mid ah dalalka ugu waaweyn ee gaaska dhoofiya, gaaska LNG-ga badan wuxuu maraa marinkan si uu u gaadho suuqyada Asia iyo Europe.
Marka laga yimaado dhinaca dhaqaalaha, Hormuz wuxuu leeyahay muhiimad milatari iyo istaraatiiji. Wadamo badan oo awood leh sida United States, United Kingdom, iyo wadamada Khaliijka ayaa si dhow ula socda amniga marinkan, sababtoo ah haddii uu xirmo ama dagaal ka dhaco, waxa uu si toos ah u saameeyaa dhaqaalaha adduunka.
Sababtaas awgeed marinka Hormuz waxaa loo arkaa mid ka mid ah meelaha ugu xasaasisan ee istaraatiijiyadda dunida, sababtoo ah isku xidhka uu ka sameeyo saliidda Khaliijka iyo suuqyada caalamka.

Farxaan Baaruud

Saliiddu waa laf dhabarta dhaqaalaha adduunka. Dhaqdhaqaaq kasta oo ku yimaadda sahaydeeda ama marinnada ay ka gudubto waxa uu si toos ah u taabtaa suuqyada caalamiga ah, warshadaha, ganacsiga iyo nolosha maalinlaha ah ee bulshada. Xiisadda u dhexeysa Iran iyo dalal kale oo gobolka ah ayaa sare u qaaday walaaca ku saabsan amniga marinnada muhiimka ah, gaar ahaan marinka Hormuz oo ah halbowlaha maraakiibta shidaalka qaada.

Marka la xidho ama halis la geliyo marinka Hormuz, oo ku dhow xeebaha Oman iyo United Arab Emirates, waxa si degdeg ah u yaraada sahayda shidaalka ee suuqyada caalamka. Tani waxay keentaa in qiimaha foostada saliidda uu si lama filaan ah kor ugu kaco, maadaama suuqyadu ka falceliyaan cabsi iyo hubanti la’aan.

Saamaynta taban ee kor u kaca qiimaha saliidda ma aha mid ku koobnaada dalalka soo dejista shidaalka oo keliya, balse waxay si guud u saameysaa dhaqaalaha adduunka. Qiimaha gaadiidka ayaa kacaya, kharashaadka wax-soo-saarka warshadaha ayaa kordhaya, sicir-barar ayaa sare u kaca, halka awoodda wax-iibsiga ee shacabka ay hoos u dhacdo. Dalalka saboolka ah iyo kuwa soo koraya ayaa si gaar ah u dareema culayskan, maadaama miisaaniyadahooda iyo lacagahooda qalaad ay si fudud u wiiqmaan.

Weerarrada lagu qaado maraakiibta shidaalka qaada waxay sidoo kale sare u qaadaan qiimaha caymiska maraakiibta, taas oo sii kordhisa kharashaadka gaadiidka badda. Shirkadaha waaweyn ee tamarta iyo ganacsiga ayaa bilaaba inay dib u qiimeeyaan waddooyinka ay adeegsadaan, taas oo keenta dib u dhac ku yimaadda keenista shidaalka iyo badeecadaha kale.

Dhaqaaleyahannadu waxay ka digayaan in haddii xiisaddu sii socoto ama ay ku fido dalal kale oo gobolka ah, suurtagal ay tahay in dunidu wajahdo qalalaase dhaqaale oo ballaadhan. Taariikh ahaan, dagaallada Bariga Dhexe waxay marar badan sababeen kor u kac xooggan oo ku yimaadda qiimaha shidaalka iyo hoos u dhac ku yimaadda kobaca dhaqaalaha caalamka.

Sidaa darteed, xasilloonida marinnada tamarta iyo nabadgelyada gobolka waa arrin aan ku koobnayn dalalka ku yaalla halkaas oo keliya, balse waa dan caalami ah. Maaddaama saliiddu weli tahay laf dhabarta dhaqaalaha adduunka, colaadda iyo hubanti la’aantu waxay si toos ah u wiiqayaan kalsoonida suuqyada, kobaca dhaqaalaha iyo nolosha malaayiin qof oo ku tiirsan tamartaas.

Isbedelka ku yimi qiimaha Saliida labbadii cisho ee dagaalka:
1: Qiimaha Brent crude, oo ah halbeegga caalamiga ah ee saliidda, waxa uu kor u kacay ku dhawaad 10% maalintii la bilaabay dagaalka, isagoo gaaray heer u dhow $80 halkii foosto markii la barbar dhigo xilli h**e ka hor xiisadda. Xigasho The Day star.
2: Warbixino kale ayaa sheegaya in kororka qiimaha saliidda uu mararka qaar gaaray ilaa 13% xilli ganacsi oo gaaban iyadoo ay suuqyadu cabsi ka qabaan in marinka Hormuz si buuxda loo xiro. Xigasho The Straits Times
3: Qiimaha West Texas Intermediate (WTI), oo ah halbeeg kale oo muhiim ah, ayaa sidoo kale kacay boqolkiiba 8% ama ka badan xilli iska hor imaadku sii socday. Xigasho www.ndtv.com

Guud ahaan, mareegaha dhaqaaluhu waxay ku qiyaaseen korodhka bilowga ah inuu u dhexeeyo 8% ilaa 13%, taas oo ah heer sare marka loo eego dhaqdhaqaaqyada caadiga ah ee maalinlaha ah ee suuqa saliidda. Waxan Intan kaga qiyaas qaadan karnaa, haddii dagaalku daba dheerado saamaynta weyn ee uu ku yeelanayo guud ahaan Caalamka.

Farxaan Baaruud