Qaran Doon

.
Warbixin Cilmiyeed

Cinwaan: Daraasad ku saabsan xaaladda caafimaad iyo fayadhowrka bulshada Soomaaliyeed

Qoray: Qaran Doon

Soo Koobid (Abstract)
Warbixintani waxay daraasad ku sameysay xaaladda caafimaad iyo fayadhowrka bulshada Soomaaliyeed, iyadoo lagu qiimeeyay helitaanka adeegyada caafimaad, tayada dawooyinka, iyo arrimaha deegaanka bulshada ee sababa cudurrada faafa. Inkastoo xarumaha caafimaad ay si weyn u bateen (qiyaastii hal milyan oo xarumood dalka oo dhan), haddana shacabka Soomaaliyeed waxay la kulmaan dhibaatooyin badan oo la xiriira helitaanka adeeg caafimaad oo lagu kalsoonaan karo.
Natiijooyinka daraasadda waxay muujinayaan in in ka badan 60% dadka Soomaaliyeed ay sannad kasta wajahaan cudurro la xiriira nadaafad darrada (epidemiology of sanitation-related diseases), halka 35% dadka ku nool magaalooyinka ay ka sheegtaan cudurro faafa sida duumada, daacuunka calool-fadhiga (typhoid), iyo shuban biyoodka. Xogtaasi waxay caddeyneysaa in nadaafadda bulshada iyo tayada adeegyada caafimaad ay yihiin caqabad weyn oo u baahan tallaabooyin degdeg ah.
Hordhac (Introduction)
Xilligii dowladdii kacaanka, magaalada Muqdisho waxa ku yaallay sagaal (9) isbitaal oo kaliya. Inkastoo tiradaasi yareyd, haddana dadka si fudud ayay u heli jireen adeegyo caafimaad oo tayo leh. Maanta, tirada xarumaha caafimaad ee dalka waxay kor u dhaaftay hal milyan, balse shacabka weli waxay ku dhib qabaan helitaanka adeeg caafimaad oo waxtar leh.
Su’aasha muhiimka ah ee daraasaddu ka jawaabeyso waa:
Maxaa sababay in tirada xarumaha caafimaad oo kordhay ayan weli bulshada ka saarin dhibaatada caafimaad iyo cudurrada faafa?
Habka Cilmi-baarista (Methodology)
Daraasaddu waxay ku saleysan tahay:
• Kormeerid goobaha caafimaadka iyo fayadhowrka bulshada, gaar ahaan maqaaxiyaha, meelaha cabitaanka iyo dugsiyada.
• Falanqeyn tayo (qualitative analysis) ku saabsan adeegyada caafimaad iyo dawooyinka laga helo isbitaallada.
• Xog tirakoob ah (quantitative data) oo laga soo xigtay warbixinno caafimaad oo gudaha ah (2023–2024).
• Tusaalooyin toos ah (case studies) oo laga soo qaaday bulshada Muqdisho iyo gobollada qaar.
Natiijooyinka (Findings)
Daraasaddu waxay soo bandhigtay dhowr arrimood oo sababa dhibaatada caafimaad ee bulshada:
• Maqaaxiyaha Cuntada
• 48% goobaha cuntada lagu iibiyo waxay leeyihiin xaalad nadaafad liidata.
• Cuntada waxaa lagu keydiyaa weel wasakh ah, taas oo kordhisa halista cudurrada caloosha.
• Cabitaanka Meelaha Shaaca ah
• 55% dadka isticmaala cabitaanka shaaca ah waxay la kulmeen cudurro caloosha ah.
• Weelasha lama dhaqo si habboon, taas oo sababa infekshannada afka iyo caloosha.
• Isbitaallada
• Qiyaastii 20% daawooyinka laga helo gudaha waa kuwo dhacsan ama ku keydsan xaalad aan habboonayn.
• 30% dadka bukaan-socodka ah waxay soo sheegeen in dawooyinka aysan saameyn ku lahayn cudurradooda.
• Maqaaxiyaha Shaaha
• 42% bakeeriyada lagu isticmaalo maqaaxiyaha shaaha waa kuwo hal qof ka dib loogu adeego qof kale iyadoo aan si fiican loo dhaqin.
• Tani waxay si toos ah ugu xiran tahay cudurrada faafa ee bulshada dhexdeeda.
• Qudaarta Lagu Iibiyo Waddooyinka
• 67% qudaarta lagu iibiyo waddooyinka lama daboolo, waxaana ku dhaca boorka iyo jeermisyada.
• Waxay noqotaa il cudurro faafa oo khatar ah.
• Dugsiyada Carruurta
• Celcelis ahaan hal fasal waxaa fadhiya 150–200 carruur ah, taas oo aad uga badan heerka caalamiga ah ee UNICEF ku taliso (30–40 carruur fasalka).
• Nadaafad darro iyo ciriiri ayaa keena in cudurro faafa ay si dhakhso ah ugu gudbaan carruurta.
Falanqeyn (Discussion)
Natiijooyinka daraasaddan waxay muujinayaan in cudurrada faafa ee bulshada Soomaaliyeed ay si toos ah ugu xiranyihiin:
• Nadaafad darrada deegaanka.
• Tayada liidata ee adeegyada caafimaad.
• La’aanta kormeer joogto ah oo ay sameyso dowladda.
Cudurrada sida typhoid (daacuunka calool-fadhiga), malaria (duumada), iyo gastroenteritis (xanuunnada caloosha) ayaa ka mid ah kuwa ugu badan ee bulshada saameeya.
Xogta tirakoobka caafimaadka ee la helay (WHO iyo UNICEF, 2023) waxay muujisay in 15% dhimashada carruurta Soomaaliyeed ay la xiriirto cudurrada faafa ee ka dhasha nadaafad darrada iyo biyaha wasakhda ah.
Talo-soo-jeedin (Recommendations)
• Wasaaradda Caafimaadka waa in ay:
• Sameyso kormeer joogto ah (regular inspections) oo lagu hubinayo goobaha cuntada, cabitaanka, iyo isbitaallada.
• Xakameyso tayada dawooyinka la soo dhoofiyo iyo kuwa gudaha lagu iibiyo.
• Bilaabto olole wacyigelin caafimaad oo ku saabsan fayadhowrka bulshada iyo nadaafadda cuntada.
• Dugsiyada waa in la ballaariyaa si loo yareeyo ciriiriga iyo cudurrada ku faafa carruurta.
• Bulshada rayidka waa in lagu dhiirrigeliyaa isticmaalka hababka nadaafadda sida:
• Dhaqista gacmaha ka hor cunista cunto.
• Ka fogaanshaha cabitaanka biyaha meelaha shaaca ah.
• Isticmaalka weel nadiif ah.
Gunaanad (Conclusion)
Daraasaddu waxay caddeyneysaa in inkastoo xarumaha caafimaad ay tiradoodu korodhay, tayada adeegyada caafimaad iyo nadaafadda bulshada ay yihiin kuwo aad u liita. Tani waxay sabab u tahay cudurro faafa oo si weyn u saameeya bulshada Soomaaliyeed.
Haddii tallaabooyin degdeg ah la qaado, waxaa la filayaa in heerka bukaan-socodka ku sii qulqulaya isbitaallada dalka uu hoos u dhaco ugu yaraan 25% muddo shan sano gudahood ah.