Generic Health Informatics

बाबुनानीहरुमा हुने भाइरल ज्वरो ( in Children):

भाइरल ज्वरो विभिन्न भाइरस (विषाणु) हरु जस्तै इन्फ्लुएन्जा, एडिनो भाइरस, दादुरा, रुबेल्ला इत्यादीको संक्रमणका कारण हुने गर्छ। यी मध्य इन्फ्लुएन्जा सबै भन्दा बढी संक्रमण गर्ने मध्यमा पर्दछ। समशीतोष्ण (temperate) क्षेत्र हरुमा इन्फ्लुएन्जा प्रकोप जाडो मौसममा बढी हुने गर्दछ। तर नेपालको अधिकांश भूभाग उष्ण प्रदेशीय (tropical) जलबायु क्षेत्रमा रहेको हुँदा सिद्दान्ततः बर्षभरि नै इन्फ्लुएन्जाको जोखिम रहन्छ। भाइरल ज्वरो अन्य थुप्रै भाइरसहरुले गर्न सक्दछन् र ती मध्ये केहीले निकै जटिल किसिमका रोग पनि लगाउन सक्छन। तर त्यस्ता भाइरसहरुको संक्रमण साधारणतया अत्यन्तै थोरै हुने हुँदा यहाँ छलफल गरिएको छैन। बाबुनानीहरुको एकातर्फ रोगसंग लड्ने क्षमता पूर्ण रुपमा विकसित भईसकेको हुँदैन भने अर्को तर्फ विभिन्न भाइरसहरुसंग शरीरको पहिलो पटक जम्काभेट हुने हुँदा शरीरले पूर्व तयारी गर्ने मौका पाएको हुँदैन त्यसैले अन्य संक्रमण जस्तै भाइरसहरुको पनि संक्रमण हुने सम्भावना बेसी हुन्छ।

सर्ने तरिका:
भाइरल ज्वरोका बिषाणुहरु विशेषतः श्वास प्रश्वासको माध्यमबाट सर्ने गर्छन्। संक्रमित मानिसले खोक्दा वा हाक्ष्युं गर्दा फैलने छिटाहरु मार्फत बिषाणुहरु हावामा पुग्दछन्। यसरी हावामा तैरिएका भाइरसहरु श्वास प्रश्वासको प्रक्रियामा स्वास्थ्य बाबुनानीहरुको शरीरमा प्रवेश गर्दछन् र बिरामी पार्छन्। यस बाहेक खोक्दा वा हाक्ष्युं गर्दा संक्रमित मानिसको हातमा समेत भाइरस हरुको उपस्थिति हुन जान्छ र त्यस्तो हात अर्को व्यक्ति संग हात मिलाउंदा वा साना बाबुनानिहरुलाई खेलाउंदा समेत भाइरल ज्वरो सर्ने गर्छ।

लक्षणहरु:
भाइरल ज्वरोको प्रमुख लक्षण भनेको ज्वरो नै हो। यसमा ज्वरो बिस्तारै बढ्दै जान्छ र १०२ – १०३ डिग्री फरेनहाइट सम्म पुग्न सक्छ। अन्य कुनै पनि ज्वरोमा जस्तै ज्वरो आउनु अगाडी हात खुट्टा चिसो हुने वा जाडो हुने हुन सक्छ। ज्वरो आउने क्रम अघिल्लो २ - ४ दिनमा बढ्दो हुन्छ भने त्यसपछि घट्दो हुन्छ र करिब एक हप्तामा ज्वरो हराउँछ।
अधिकांश भाइरल ज्वरोहरुमा बाबुनानीहरुलाई रुघा लाग्ने गर्छ। सिगान धेरै बग्ने, नाक बन्द हुने, खोकी लाग्ने जस्ता लक्षण देखा पर्छन्। खोकी लागेर कहिले काहीं बान्ता समेत हुन सक्छ। श्वास नालीमा खकार जम्मा हुन गई सास फेर्दा घ्यार-घ्यार आवाज समेत आउन सक्छ। ज्वरो बढी भएको अवस्थामा सासको गति बढी हुन्छ, आमाहरु यसलाई स्याँ स्याँ भएको भनि बताउने गर्नुहुन्छ तर निमोनिया नभएको अवस्थामा ज्वरो घटे संगै यसरी बढेको सासको गति पनि घटेर सामान्य हुन्छ।
भाइरल ज्वरोमा अर्को प्रमुख लक्षण भनेको शरीर दुख्नु हो। विशेषतः शरीरका मांसपेशीहरु दुख्ने हुँदा बाबुनानीहरुले ‘खुट्टा दुख्यो’ वा ‘हात दुख्यो’ वा ‘टाउको दुख्यो’ वा ‘अया भयो’ भन्ने वा झिज्जिने र झगडा गर्ने गर्दछन्। पेटका मांसपेशी दुखेमा ‘पेट दुख्यो’ भनि पेटमा देखाउन सक्छन्। कुनै कुनै भाइरल ज्वरोमा भने पखाला समेत लाग्न सक्ने हुँदा त्यस कारणले पनि पेट दुख्न सक्छ।
यस बाहेक भाइरल ज्वरोमा खान अरुचि हुने, छालामा डाबरहरु आउने, गाला रातो हुने, बान्ता हुने, पखाला लाग्ने, जोर्नी दुख्ने जस्ता लक्षणहरु समेत देखा पर्न सक्छ। एकदमै थोरै संख्यामा भने मुर्छा पर्ने वा बेहोस हुने समेत हुन सक्छ।
जटिलता नभएको अवस्थामा प्यारासिटामोल खाएपछि वा आफै ज्वरो घटेको बेला बाबुनानीहरु सामान्य जस्तै टाठो भएर खेल्ने गर्दछन्। त्यसो नभएमा भाइरल ज्वरो सामान्य नहुन सक्छ र तुरन्तै चिकित्सकको परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।

समय अवधि:
जटिलता नभएमा भाइरल ज्वरो सामान्यतः एक हप्तामा आफै ठिक भएर जान्छ। खोकी लागेको रहेछ भने यो सबै भन्दा पछी हराउँछ। कहिले कहीं १० – १२ दिन सम्म खोकी लाग्न सक्छ तर बाबुनानीहरुको अन्य सम्पूर्ण गतिबिधि सामान्य नै रहन्छ र कुनै बिमारीको लक्षण देखिंदैन।

जटिलताहरु:
साधारणतया भाइरल ज्वरोमा जटिलता देखा पर्दैन । सबैभन्दा बढी हुने समस्या भनेको ब्याक्टेरिया (जीवाणु) को संक्रमण थपिनु हो । यस्तो संक्रमण घांटी, टन्सिल वा फोक्सो कहीं पनि हुन सक्छ । फोक्सोमा संक्रमण भएमा नेमोनिया हुन्छ । ब्याक्टेरिया को संक्रमण बिना नै भाइरस स्वयंले पनि निमोनिया गराउन सक्छ । नेमोनिया भएमा बाबुनानिहरुको सासको गति बढ्न सक्छ । ज्वरो कम हुँदा समेत छिटो छिटो सास फेर्ने भैरहन सक्छ भने कोखा हान्ने समेत हुन सक्छ । यस्तो कुनै लक्षण देखा परेमा तुरुन्त बाल बिषेशज्ञको परामर्श लिनु पर्दछ । कुनै कुनै भाइरल ज्वरोमा पखला लाग्ने हुन सक्छ । पखाला लागुन्जेल प्रसस्त मात्रामा झोलिलो खानेकुरा र पुनर्जलीय झोल खुवाएमा खासै ठुलो समस्या आउदैन तर जलबियोजन भएको खण्डमा भने निकै ठुलो समस्या समेत आउन सक्छ । यस बाहेक अत्यन्तै कम संख्यामा भाइरल ज्वरोको जटिलताको कारण बाबुनानीहरु मुर्छा पर्ने, बेहोस हुने, मस्तिष्कको संक्रमण हुने, कुपोषण हुने, रोग प्रतिरोधी प्रणाली ह्रास हुने इत्यादी हुन सक्छ ।

खतरा का चिन्हहरु:
निम्न लक्षणहरु खतराका मुख्य सूचक हुन्:
• एकोहोरो ज्वरो आइराख्नु वा कडा ज्वरो (१०४ वा माथि) आउनु
• ज्वरो घट्दा समेत बाबुनानीहरु सिकिस्त देखिनु
• सासको गति बढेर स्याँ स्याँ भईरहनु
• सास फेर्दा बल गर्ने (ठस ठस कन्नु)
• कोखा हान्नु
• धेरै पखाला लागिरहनु वा बान्ता भैरहनु
• पिसाब कम हुनु वा हुदै नहुनु
• लट्ठ पर्नु
• मुर्छा पर्नु, बेहोस हुनु
• दश दिन भन्दा बेसी बिरामी भैरहनु
यी वा यस्तै लक्षण देखा परेमा तुरुन्त अस्पताल लैजानु पर्दछ ।

उपचार:
जटिलता नभएको अवस्थामा भाइरल ज्वरोको उपचार भनेको ज्वरो नियन्त्रण गर्नु नै प्रमुख हो । यस का लागि प्यारासिटामोल दिने गरिन्छ । ज्वरो धेरै आएमा मनतातो पानीमा सफा रुमाल वा कपडा भिजाएर निधार वा हात खुट्टा पुछिदिने गर्न सकिन्छ । खोकी धेरै लागेमा घांटी सितल पर्ने महमा आधारित औसधि प्रयोग गर्न सकिन्छ तर खोकी नै कम गर्ने औसधी प्रयोग गर्नु राम्रो हुदैन । पसलबाट किनिने ‘खोकीको औसधी’ हरु मध्ये अधिकांसमा एन्टीहिस्टामिन मिसाईएको हुन्छ, यसले ज्वरोको कारण मुर्छा पर्ने ‘फेब्राइल सिजर’ को सम्भावना बढाउने कुरा हालसालैका अनुसंधान्हरुमा देखिएको हुँदा त्यसरी ‘खोकीको औसधी’ प्रयोग नगरेको राम्रो हुन्छ ।

रोकथाम:
घरमा अन्य कसैलाई रुघा लागेको छ भने मास्क लगाउनु पर्दछ र बालबालिकाहरुको सम्पर्कमा सके सम्म कम जाने गर्नु पर्छ । बाबुनानिहरुले मानेसम्म उनीहरुलाई मास्क लगाइदिने र घरमा अन्य सबैले मास्क लगाउने गर्नु पर्दछ । घरको सबै जनाले बारम्बार साबुन पानीले हात धुने गर्नु पर्दछ । बच्चा बिरामी भएमा निको नहोउन्जेल सम्म स्कूल पठाउनु हुदैन । इन्फ्लुएन्जा को बिरुद्ध को खोप लगाउन सकिन्छ, यसले केहि हद सम्म भाइरल ज्वरोको रोकथाम गर्दछ, यो बर्षको एक पटक लगाउनु पर्छ । ‘न्युमोकोकस’ भन्ने ब्याक्टेरिया बिरुद्ध को खोप लगाएको छ भने जटिल किसिमको निमोनिया हुने सम्भाबना निकै कम भएर जान्छ । बिगत दुइ बर्ष देखि यो खोप नेपाल सरकारले एक बर्ष भन्दा कम उमेर का बाबुनानीहरुलाई नियमित खोप मै लगाइदिने गरेको छ । त्यस अघिका पांच बर्ष नपुगेका बाबुनानीहरुलाई यो खोप एक पटक लगाउन सकिन्छ ।

(मन परे पेज लाइक गरौँ र जनहितका लागि सेयर गरौँ | सुझाव वा जिज्ञासा भएमा कमेन्ट गरौँ। facebook.com/BabuNani.info)