For 3D Printer Mongolia

САЛАХ ӨРГӨДЛӨӨ ӨГЬЕ!
(1-р хэсэг)
1950-иад оны сүүлчээр БНХАУ-ын Харбин, Жилин, Шанхай зэрэг хотуудад хэсэг бүлэг монгол залуус, янз бүрийн мэргэжлээр суралцаж байсны дотор, Булган аймгийн Ингэт толгойн сангийн аж ахуй, Хужрын голоор нутагтай Н.Банзрагч гэх залуу Харбины Цаасны үйлдвэрийн шугамаар суралцдаг байжээ. Төр засгаас залуусыг боломж гарган гадагш явуулж, тусгай мэргэжлээр сургаж байсан цаг юм. Зөвлөлт-Хятадын харилцаа бүх талаар сайн, Хятадад "Соёлын хувьсгал" гараагүй, Монгол улс ч ЗХУ, БНХАУ-тай ах дүүгийн найрамдалт харилцаатай байсан үе. Манай залуус сурахын хажуугаар, үйлдвэрт цагаар ажиллаж, хэдэн юань гар дээрээ авцгаана. Тэтгэлгээр сурч байсан тэдэнд, энэ нь бага биш мөнгө. Нэг юаниар тэр үед, цадтал хооллодог байжээ. Мэдээж нутаг уснаасаа хол, ядруу оюутнууд зөвхөн гэдэс цатгалан байх тухай боддоггүй байсан биз ээ. Тэр удаа Харбин, Жилин хотуудын Соёлын ордноос хамтран зохион байгуулсан "Найрамдалт уулзалт үдэшлэг"-т, монгол залуус уригдан оролцох үеэр Ингэт толгойн Банзрагч, солонгос бүсгүй Хай Хуар-тай танилцжээ. Юунд ч торохгүй, эвсэг хөнгөн бүжиглэдэг, сэтгэл татам инээмсэглэдэг, үл мэдэг улаа бутарсан хацартай, нимгэн цагаан царай нь түүнд ихээр таалагдсан байна. Хай Хуар гэдэг нь монголоор Далайцэцэг гэх утга агуулж байжээ. Залуус газрын холыг хайхралгүй, ажил сурлагын бус цагаар үе үе уулзалдаж, дотно нөхөрлөх болов. Сүүлдээ бүр лавширч иржээ. Юу ч тогтоож дийлэхээ нэгэнт больсон, тэдний хайр сэтгэлийг хэн хорих билээ. Нэг мэдэхэд тэд хамтран амьдрагч боллоо. Бүсгүйн эх 1900-аад онуудад Сөүлээс холгүй нэгэн тосгонд амьдардаг байж. Ер нь бол удам гарлаараа, одоогийн Хойд Солонгосын Бүгдо, Жим Сөн нутгаас гаралтай. Мөрийтэй тоглоомч нөхөр нь, өөрийг нь мөрийнд тавьж алдсаныг сонсоод тэр даруй, бага сага зүйлээ баадагнаж үүрээд, ганц хүүгээ хөтлөн гэрээсээ зугтсан байна. Хоёр хоног явган нүцгэн гүйсээр, хэдэн тосгон өнгөрсний эцэст, тэнхээ нь тасарч, хүү нь ч зутарч. Энэ хэцүү үед тэнгэр бурхан тэднийг харжээ. Тутаргын талбайтай тариачин эр, хүүхдээ дагуулсан бүсгүйг өрөвдөн, гэртээ аваачсан байна. Удалгүй тэд, гэр бүл болжээ. Тэгж байтал японууд Солонгос руу дайрч, захаас нь түйвээж эхэлсэн байна. Тутаргын талбайдаа босогчдыг нууж, уулын партизануудыг орогнуулсан болохыг нь японууд мэдсэн тул, тариачин эр хамаг эд хөрөнгөө хаяад, зугтахаас өөр арга олдсонгүй. Эхнэр хүүхдээ авч гүйсээр, хилийн шугамаар урсдаг Ялуцзян голыг гатлан, хятадын газар нутагт хөл тавьжээ. Эх орноо орхин гарч буй үй олны дунд орж, цааш гүйсээр Харбин хотын ойролцоох, солонгосын дүрвэгсдийн тосгонд хүрчээ. Тэр үед японы түрэмгийллээс зугтсан солонгосчууд хэдэн зуун мянгаараа, хятад руу орж ирж байсан нь тэр юм. Хэзээ мөдгүй цөмрөн орж ирэх японы эсрэг тэмцэлд бэлдэж байсан хятадууд, дүрвэсэн солонгосчуудад муугаар хандах аргагүй. Тэднийг хил дээр тогтоон барих, хангалттай хүч ч байгаагүй. Бүгд л ижил, ядарч зүдэрсэн улс болохоор бололцоогоороо тусалж, боломжоороо дэмжиж байжээ. Тэдний хувьд нухчин дарж, дарлахыг хүссэн атаат дайсан нь нэг, тэр нь арлын японы цэргийн эрхтнүүд. Тариачин эр, Харбины уугуул орос ноёноос хоёр өрөө хөлслөн сууснаас гадна, хотын захад багахан газар авч, цагаан будаа тариалж амьжиргаагаа болгож эхлэв. Энэ үедээ 1930 оны 12-р сарын 13-нд охин Хай Хуар-аа өлгийдөн авчээ. Ахуй нөхцөл нь муугүй, сэтгэл санаа нийлэмжтэй байсан уу, дараа жил бас нэг хүү тэдний гэрт мэндэлжээ. Эхнэр нь хот хөдөөгийн хооронд даавуу, торгоны наймаа хийж, олсон мөнгөөрөө хувийн багахан оёдлын цех ажиллуулах болсноор амьдрал нь арай дээшлэв. 1932 онд японы цэрэг Харбиныг эзлэн авч, шинээр бий болгосон Манж-Го улсынхаа эзэмшилд шууд оруулжээ. Тэд, энд лавтай удна гэж тооцоолсон бололтой, бага дунд сургуулийг олноор нээн ажиллуулсан байдаг. Гар хөлийн үзүүрт ажиллах япон хэлтэй, япон соёлтой залуус шаардлагатай байсан хэрэг. Эмэгтэйчүүдийн япон хэлний тэр олон гимназийн нэгэнд Далайцэцэг охин, нийт 9 жил (бага ангид 6 жил, дунд сургуульд 3 жил) сурч япон, хятад хэлээр тун сайн ярьж, бичдэг болжээ. Энэ сургуульд охиноо сургах гэж аав нь багагүй мөнгө төлдгийг мэдэх охинд, байдгаараа чармайж сайн сурахаас өөр замгүй. Гимназийн охид хоорондоо солонгосоор ярих хатуу хориотой. Хятадаар бүр ч ярьж болохгүй. Зөвхөн япон хэлээр хоорондоо харьцах ёстой. Сургууль дээрээ санамсаргүйгээр солонгос юм уу, хятадаар ярьсан тохиолдолд, өөрсдөө гэм буруугаа хүлээн, энд тэнд олноор суурилуулсан байх, торгуулийн хайрцагт өөрөө очиж, мөнгөө хийдэг болтол нь хүмүүжүүлсэн байв. Далайцэцэг бүсгүйн овог нэр, улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн байх юм. Эцэг эхээс анх өгсөн нэр нь Хай Хуар, хятад ханзанд буулгахад Ай Хуа, 1938 онд япон сургуульд орохдоо Иве Модо Ханого гэх нэртэй болжээ. Харин Банзрагчтай ханилж бүртгүүлэхдээ өөрийн нэрийг монгол руу хөрвүүлж, Далайцэцэг нэрийг авсан байдаг.
Харбин. Цагаан Хаант Оросын алдарт Транссибирийн (төмөр зам) магистралийг, Шар мөрний Порт-Артуртай холбох зорилготойгоор эхлүүлсэн, Транс-Манжуурын төмөр замыг тавих үедээ, зам дундын нэгэн гол зангилаа (зөрлөг) болгохоор, 1898 онд Харбин (Harbin) хотыг оросууд, хятадын энэхүү нутаг дэвсгэр дээр, барьж босгосон түүхтэй. Үнэн алдартны шашны том жижиг, 26 сүм байдаг гэж бодохоор, яах аргагүй оросуудын гараар бүтсэн хот мөн. Октябрийн хувьсгалын өмнөх, XIX зууны Оросын Хаант засгийн үеийн ахуй амьдрал, соёлын бүхий л хэлбэр, нийгмийн хэв маягийг бүхэл бүтэн 25 жилийн турш, тэр хэвээр нь хадгалж чадсан хот гэдэг юм. Тиймээс өнөөдрийн Харбин хотын хуучны хороололд, Сибирийн хотуудын хэв маягтай байшин барилга их. Октябрийн хувьсгалын дараа, иргэний дайнд ялагдан, дүрвэж гарсан цагаан оросуудын гол орогнож байсан газар бол Харбин. Дэлхийн хоёрдугаар дайн төгссөний дараа ч, оросын хот суурин газрын дүр төрх, ахуй үйлчилгээний соёл энэ хотод хадгалагдсаар байжээ. Далайцэцэг гуай сүүлд дурсахдаа "Харбин хот миний хүүхэд ахуйд, эмх цэгцтэй сайхан хот байсан. Японууд энэ хотод орж ирээд нэг их түйвээсэн юм байхгүй. Манж-Го улсын харьяанд нь орсон болохоор тэгтлээ хатуурхаагүй байх. Бид гэр бүлээрээ япон нэртэй, япон паспорттой болсон. Япон цэргүүд хотын захад хуарагнан бөөнөөр сууцгаана. Хааяа харуул эргүүл нь л явж харагддаг сан. Харин Харбины уугуул оросуудын эрх нь дэндсэн дэггүй залуус, бүсгүйчүүдээ булаацалдан хоорондоо хааяа буудалцдаг байсныг сайн санадаг юм. Нэг өглөө битүү орос цэрэг Харбинд орж ирсэн нь Чөлөөлөх дайн эхэлсэн нь тэр байж. Би тэгэхэд 15 настай байв. Өнөө олон японууд чинь ганц ч буун дуу гаргалгүй, оросуудад бууж өгөөд, зэвсгээ овоолсон" гэж хэлсэн байдаг. Нөхөр нь дөрвөн жилийн өмнө нас барсан тул Далайцэцэгийн эх, гурван хүүхдээ дагуулаад 1946 онд нутаг буцахаар Хятадын хил дээр очсон байна. Гэтэл тэднийг гаргасангүй. Бусад хүмүүсийг ч мөн хил нэвтрүүлсэнгүй. Нутаг буцах аргагүй болсон, олон зуун мянган солонгосууд ингэж Хятадын Манжуур, Харбин, Жилин зэрэг газруудад тархан сууцгаах болжээ. Ийм л хувь хувьсгалын намтартай солонгос бүсгүйтэй, монгол залуу Банзрагч танилцсан нь тэр байв. "Ирсэн зочин буцаж, орсон бороо арилдаг" гэдгээр түүнийг нутаг буцах болоход, жирэмсэн болсноо мэдсэн Далайцэцэгийн хувьд, ямар сайн байх билээ. Хайртай бүсгүйгээ, орхиод явна гэхээр Банзрагчийн дотор харлаад, бүр ч уйтай. Дахиж наашаа Харбинд ирэх явдал гэвэл, тунчиг бүрхэг. Бараг боломжгүй. Ямар ч байсан залуус, гэр бүлээ батлуулаад авъя гэж шийджээ. Харбин хотын Бүртгэлийн алба, "Та хоёр гэр бүлээ батлуулах гэж байгаа бол эхлээд, БНМАУ-ын Иргэний Бүртгэлийн газраас бидэнд хандсан бичиг ирүүлэх хэрэгтэй" гэв. Ингээд "Нөхөр Банзрагч урд нь эхнэр авч байгаагүй, гэр бүлийн баталгаа өмнө нь хийлгээгүй болно" гэсэн утгатай албан бичгийг, Бээжин дэх БНМАУ-ын Элчин сайдын яамаар дамжуулан авсны эцэст тэд, гэрлэлтээ батлуулжээ. Далайцэцэгийн гэдэс томрох тусам, түүний тухай эргэн тойрны хүмүүсийн үг яриа, чимээ шуугиан ч ихсэж байлаа. "Хай Хуар, баян монгол залуу дагаад нутаг руу нь явах болжээ" гэж шуугилдахыг сонссон эх нь, монгол гэж хаана байдгийг мэдэхгүй хэр нь, охиндоо боль, битгий яв гэж хэлээгүй юм гэдэг. Эхийн зүрх сэтгэлд юу бодогдож байсан юм бол хөөрхий. Нэгэнт баталгаатай гэр бүл болсон хойно гэж Банзрагч зүрх зориг гарган, Далайцэцэгээ аваад нутгийн зүг хүлгийн жолоо залжээ. Хоёр гурван улсын хил дамнан, том гэдэстэй хүүхнээ дагуулж явна гэдэг тухайн үедээ л эрсдэлтэй алхам. Гэвч түүнээс өөр арга байсангүй. Ямар Хятадад бүр мөсөн харлаад үлдэлтэй нь биш. Ямар ч байсан эх нутгаа зорьсон нь тэр. Банзрагч Зөвлөлтөөр дамжин, Монгол руугаа орно гэж төлөвлөсөн нь зөв тооцоо байв. Тэднийг аз дайрсан гэхэд болно. Гэдсэндээ явсан хүүгийн, буян заяа ч түшээ биз. Ёстой "Үүлэн чөлөөний нар"-ны сиймхий тааруулж, цагаа олж гарсан нь тэр байлаа. Жилийн дараа л гэхэд дээрх улсуудын харилцаа бүх шатанд эрс хүйтэрч, байж болох хэмжээгээрээ хурцдаж, юун ингэж хайр сэтгэлээр жигүүрлэн, зугаалж явах манатай, хил хязгаар нь таг түгжигдэж, бараг дайны байдалтай болсон юм. Залуус Хөлөнбуйр, Манжуураар дайрч явсаар, Чита хотод хэсэг амсхийгээд, Алтанбулагийн хилээр Монголд орж иржээ. Олон хоногийн замын ядаргаанд бие нь буларсан, тэгээд ч өнөө маргаашгүй төрөх дөхсөн Далайцэцэгт, жаахан ч болов амралт хэрэгтэй байв. Ингээд тэд Сүхбаатарт түр амсхийх хооронд бүсгүй амаржжээ. Гурван улс дамнаж, гуниггүй хайранд бүүвэйлэгдсээр ирсэн хүү төрж, дуу хадаав. Аав ээжийнх нь зориг тэвчээр, улс түмний эв найрамдлыг билэгдэн, Энхтайван хэмээх утга төгөлдөр нэрийг, эх барьсан монгол эмч нь хайрласан гэдэг. Хүүгээ өлгийдөж авсан тэд, нярайгаа тордож асрах, эхийг нь тэнхрүүлэх, элдэв бичиг баримт бүрдүүлэх, бүртгүүлэх, Улаанбаатар руу орох тусгай зөвшөөрөл авах гэх мэтийг харзнан аймгийн төвд, хоёр жил шахам амьдарчээ. Энэ хугацаанд залуус хүүгээ, охин дүүтэй болгож амжсан байдаг. Ахын нэртэй нь ижилсүүлж, Энхтуяа гэж нэрлэжээ. Цааш үргэлжлүүлэхэд, жаахан урамгүй түүх. Гэвч жоргүй амьдралын түмэн нугачаанд, юу эсийг туулах билээ. Хоёр хүүхдээ нэг нэгээр нь тэвэрсэн залуус 1961 онд Улаанбаатар хотод иржээ. Эхлээд Гандан хавьцаа айлын хашаанд хэсэг амьдарч. Дараа нь бас нэг айлын гэрт түр сууж. Өөрийн гэсэн оронгүй, хүүхдүүд нь нялх нойтон. Бүсгүй ажил олж хийх нь байтугай, монголоор бараг ярьж чадахгүй. Нөхрийнхөө заасан "Сайн байна уу, Цай уу, Баяртай"-аас цаашгүй. Банзрагч ямар ажил хийгээд, гадуур дотуур яваад байгаа нь ер ойлгомжгүй. Хэдэн хоногоор сураггүй алга болно. Хэдэн сараар цалингүй ажилладаг юм уу гэмээр аашилна. Тэгээд ч удалгүй түүний, үзэгдэж харагдах нь цөөрч эхэлжээ. Газар газрын нийтийн бүжиг хэсэж бүжиглэдэг, авгай хүүхнүүдтэй хэлхэлдэх сонирхолтой, нэгэн болсон байв. Хааяа нэг ирэхдээ тэр, зүсэн зүйлийн зовлон тоочиж, "Надад та нартай зууралдах зав алга, амьдрал маш хэцүү байна. Хоёулаа салах өргөдлөө өгье" гэх болжээ. Айлын хаяанд амьдардаг авгай хүүхдээ, бодох ч сөхөөгүй болсон нь тэр. Тухтай ч амьдарч эхлээгүй шахуу байж, сална гэдэг юу гэсэн үг байв аа. Байн байн ингэж салах тухай ярьж, айлгах тоолонд Далайцэцэг бүсгүй, өмнө нь өвдөг сөгдөн гуйх ч, байдал сайжрахгүй улам дордсоор. Сүүлдээ бүр асуудал хүндрээд, Гэр бүлийн товчоо, Паспортын хэлтэс болоод явчихлаа. Гэрлэх товчооны хариуцлагатай ажилтан, "Банзрагч таны түмэн буруу, болно бүтнэ гэж тэр холоос авчирсан хүнээ ингээд хаяж болохгүй. Хүүхдүүд чинь чамгүйгээр яах юм. Одоохон явж эвлэр" гэж өмнө нь, хатуу анхааруулаад гаргаж байсан удаатай. Гэтэл Банзрагчийн сэтгэлд эвлэрэх биш, салах бодол давамгайлсаар, Паспортын хэлтэст дахин нэг өргөдөл гаргажээ. "Авгай хүүхэд маань бүр мөсөн нутаг буцах гэж байна. Гэр бүлийг минь салгаж өгөөч" гэсний хариуд хэлтсийн дарга хүүхэн, "Эх нь, нутаг буцаж болно. Та татгалзахгүй бол, бид ч татгалзахгүй. Харин хоёр хүүхэд чинь бол Монголд төрж, энд бүртгэгдсэн манай улсын иргэд. Тэднийг бид гадагш гаргах эрхгүй. Эх нь нутаг буцсан тохиолдолд, иргэн Банзрагч та, хоёр хүүхдээ өөр дээрээ авч, насанд хүртэл нь өсгөж хүмүүжүүлэх үүрэг хүлээнэ" гэдгийг сонсоод, ухаан алдах шахсан Банзрагч, гудамны салхинд гарч жаал сэргээд, үг сүггүй зугтжээ. Өөрт нь итгэж холоос ирээд, хоёр хүүхэд төрүүлсэн бүсгүйг ингэж хаяж зугтсан нь тун харамсалтай, өөдгүй явдал гэхээс өөрийг, хэлэх арга алга. Эр биш, хуншгүй зан гаргажээ. Аюулаас хамгаалах яамнаас байн байн асууж шалгаагаад байхаар нь, арга буюу авгай хүүхдээсээ холдох шаардлагатай болсон гэж хэлдэг Банзрагчийг зөвтгөх, ямар ч боломжгүй. Харьцаа муудсан улсын иргэнтэй гэрлэсэн болохоор, элдвийн хяналт шалгалт, хэл ам байсан л биз. Хятадад гарсан Соёлын хувьсгалын сүр дуулиан, нэмэр хачир болоо л биз. Гэхдээ л Аюулаас хамгаалахаас айж, алаг үрсээ өнчрүүлсэн гэхэд, арай л бөх зүрх гаргажээ. Ядахдаа орох оронтой, идэх хоолтой болгоод, орхисон бол бас яая гэхэв. Ямар ч тохиолдолд түүнийг зөвтгөх арга байхгүй. Паспортын хэлтсээс гараад хаашаа явахаа мэдэхгүй болсон Далайцэцэг, хоёр хүүхдээ хөтөлсөөр Төв шуудангийн урдах, барилгын сүүдэрт хэсэг амрах хооронд, хүүхдүүд нь унтаж, өөрөө ч зүүрмэглэж. Нутаг буцъя гэхээр, нялх үрсийг нь авч үлдэнэ гээд байхаар, тэр одоо яах билээ. Тэгээд ч солонгос ёсонд төрхөмдөө буцна гэдгийг машид цээрлэдэг бичигдээгүй хуультай нь бүр ч хэцүү. "Хөөрхий ээж минь, бусдын нүүрийг яаж харна аа" гэж бүсгүй бодох бүртээ, нулимсаа барьж дийлэхгүй. Түр зүүрмэглэх хооронд нэг хүн ирээд, юм асуух шиг болжээ. "Энд сууж болохгүй юм байна" гэж бодоод босох гэтэл, өнөө хүн зүгээр зүгээр гэх шиг, гараараа дохиж гэнэ. Үг яриаг нь сайн ойлгохгүй бүсгүй, толгой сэгсрэн хэсэг ээрэгдэн сууснаа сүүлдээ, сэтгэл санаа нь бачуурахдаа эрхгүй уйлчхав. Эр нөхөр Банзрагчдаа маш их гомдож байлаа. Одоо хаачих вэ. Толгойд нь өөр юу бодогдох билээ. Өнөө хүн ч түүнээс салах шинжгүй, дахиад л юм асууна. Тэгснээ гэнэт дуугаа өндөрсгөн, хятадаар "яасан бэ?" гэхэд Далайцэцэг бондгос хийн цочжээ. Харбин бүсгүйн мэддэг, унаган хэл нь байлаа. Үл таних тэр эрхэм хятадын эрлийз хүн байжээ. Тэд хятадаар жаал хөөрөлдөх зуураа өнөө хүн, "Манай авгай солонгос" гэхэд бүсгүйн нүдийг нулимс дахин бүрхжээ. Одоо түүнд сонголт ер үгүй. Гудамжинд хонох гээгүй л юм бол энэ хүнийг, тэр солонгос авгайг бараадахаас өөр гарцгүй. "За явъя, манайд очиж цай уу" гэх дуунаар, хүүхдүүд нь сэрж уйлалдав. Багыг нь тэвэрч, томыг нь хөтлөн, бүсгүйг дагуулсаар гэрийн зүг алхах тэр хүнийг Дугаржав гэдэг ажээ. Тэднийх Улсын Их дэлгүүрийн замын дагуух зүүн урд талын, "Цэргийн" гэж нэршсэн байрны, саруул сайхан хэдэн том өрөөнд, тав тухтай амьдардаг айл байв. Далайцэцэг, гэрийн эзэгтэйтэй зовлон жаргалаа төрөлх солонгос хэлээрээ, нус нулимсаа холин ярилцаж оройжин суужээ. Ногоо хуурч зогссон Дугаржав, "Орон гэргүй эднийг, өнөө маргаашдаа гэртээ хонуулаад, хятадын 9-н гудамжнаас нэг шавар дагз олж өгөхөөс. Тэндхийн байр арай хямдхан" гэж бодох зуураа, тавагласан ногоо тэдний өмнө тавьжээ. Сэтгэл сайтай эр байж. Гэтэл гэрийн эзэгтэй, "Миний мэдэхээс 4-р дэлгүүрийн хойно, нэг солонгос өвгөн ганцаараа амьдардаг юм. Хэдүүлээ хэд хоногоос тийшээ очъё. Та нар, тэднийд хэсэг амьдарч болно шүү" гэх нь тэр.
Хоёр хүүхдийнхээ эцэгт гомдож суусан Далайцэцэгт, "Ганцаараа амьдардаг солонгос өвгөн" гэсэн үг маш хүчтэй туссаныг, гэрийн эзэд яаж мэдэх билээ. 1950-1953 онуудад өрнөсөн Солонгосын иргэний (Korean War) дайнаас дүрвэсэн, олон арван солонгос хүүхэд, хэдэн арван хөгшдийг Хятадаар дамжуулан, Улаанбаатарт авчирсан гэдэг. Маршал Чойбалсангийн гаргасан тусгай захирамж ёсоор, дайны хөлд нэрвэгдсэн эх эцэг, гэр оронгүй болсон тэдгээр өнчин хүүхдүүдийг, тусгай хороо үүсгэн амьдруулж, бүгдийг сургууль соёлд хамруулан, 5 жил болгосон байдаг. Дайны дараа буцахыг хүссэн заримыг, нутагт нь буцаажээ. 1996 онд намайг, Хойд Солонгосын "Хаврын баяр"-т дуулахаар очиход, надад тусад нь гаргаж өгсөн орчуулагч авгай, мөнөөх дайны үеэр Улаанбаатарт 5 жил амьдарч, монгол хэл сурсан хүүхдүүдийн нэг байж билээ. Түүний сонин хачнаар дүүрэн дурсамж яриа, тусдаа том сэдэв болно.
"Тэр солонгос өвгөнтэй намайг, амьдар гээгүй байгаа" гэсэн бодол Далайцэцэгийн нойрыг хулжааж орхив. Явдал суудалд ядарцгаасан хүүхдүүд нь гүн амгалан нойрсож байлаа. Угаалгын өрөөнд орж хүйтэн усаар нүүрээ шавшиж зогстол, тэрүүхэнд харагдах оёдлын бололтой гоёмсог урт хайч, яагаад ч юм нүдэнд нь тусжээ. Бүсгүй, толины өмнө чимээгүйхэн мэгшсээр зогслоо. Хүйтэн усаар хацраа шавших ч, халуун нулимс тогтохгүй урсана. "Хайртай үрс минь уучлаарай. Ээжийнх нь буруу их ээ. Та нарын буруу байхгүй. Энэ сайн хүмүүс, та нарыг гудманд яасан ч гаргахгүй гэдэгт, ээж нь найдаж байна. Үүнээс өөр зам харагдахгүй, арга нь олдохгүй байна, ээжид нь. Ингэж хүний гар харж байхаар, уучлаарай, ээжийгээ, солонгос өвгөн …. гэсэн бодлууд толгойд нь эргэлдэх агшинд, бүсгүй өөрийн эрхгүй өнөө гоёмсог хайчийг авч, хэвлий рүүгээ чиглүүлж лавхан хатгаад, шалан дээр хүчтэйгээр явган суух нь тэр. Нэг мэдэхэд тэр ухаан орж, хүүхдүүд нь уйлалдаж, айлын эзэгтэй нөхөртэйгөө шархыг нь боож, цусыг нь тогтоох гэж оролдохыг бүүр түүрхэн харж байснаа, дахин ухаан алджээ. Тэр үеийн Улаанбаатар гэдэг цэгцтэй, шөнийн цагаар зам харгуй чөлөөтэй. Дуудсан түргэн тусламж ч хурдан ирж, бүсгүйг эмнэлэгт хүргэжээ. Амьдрах аргагүй мэт болсноос, арга нь барагдсан эмэгтэй, амиа хорлох гэж оролдсон нь тэр байлаа. Хөөрхий уймарсан, хэл ус мэдэхгүй залуу эхийн энэ үйлдлийг зохих хүмүүс ойлгоод, цааш нь хэл ам болголгүй дарсан гэдэг. Хэрвээ хэрэг, асуудал үүсгэсэн бол, "Амьдралыг нь үрээд, алга болсон буруутан" гэж Банзрагчийг хэрэгт татах байсан биз. Хэд хоногийн дараа эмнэлгээс гарсан бүсгүйг, Дугаржав гэргийн хамт дундаа суулгаад, "Хоёр сайхан хүүхэдтэй байж ингэж ёстой болохгүй. Амьд хүнд арга олдоно. Хэцүү байгааг хэн ч ойлгоно. Гэхдээ амьдрал ганц шүү дээ, охин минь. Хүүхдүүд чинь азтай юм, чи бид ч азтай. Жаахан л цаг алдсан бол хожимдох байсан гэж, эмч нар хэлж байна лээ. Түргэн тусламж ч хурдан ирж, тус боллоо. Биеэ тэнхэртэл манайд суу. Гэртээ байгаа юм шиг, бай" гэж аргадан өгүүлж, дахин ийм хэцүү явдал гаргахгүй байх, ам өчгийг нь авчээ. "Зан сайтай айлд хүн олноор цуглаж, замаг сайтай усанд загас дуртайяа хөвдөг" гэдгээр Дугаржавынд тэд, хэдэн сарыг амар түвшин өнгөрүүлж, бие сэтгэлээрээ сайхан тэнхрээд авчээ. Хорвоод муу хүн байх ч, сайн хүмүүс тэднээс хавьгүй олон гэдэг үнэн байв. Хэд хоногоос Дугаржав танил талаараа хөөцөлдөж байгаад Далайцэцэгийг, Төв шууданд ажилд оруулжээ. Солонгос, хятад, япон хэлтэй болохоор гадаад сонин сэтгүүлийн тасагт, хэвлэлийн ялгагч хийх болов. Тэр бүр хүн хийгээд байх ажил биш ч, хэлтэй хүнд бол амархан ажил. Бүсгүй энд, Дарьсүрэн гэх эгчмэд хүүхэнтэй дотно сайхан танилцаж, хуурай эгч дүү болсон нь Радиогийн хөгжмийн редактор, хөгжмийн зохиолч Т.Чимэддоржийн авгай байлаа. Тэд хоорондоо ихэвчлэн хятадаар ярина. Чимэддорж, Зөвлөлтөд Хөгжмийн дунд сургуульд сурсан болохоор орос хэлтэй, дараа нь Шанхайн Хөгжмийн дээд сургууль төгссөн гэдэг утгаараа хятад хэлтэй, өрнө дорнын соёлтой хүн. Тэгж байтал Дарьсүрэн "Ерөөсөө би чамд монгол хэл заана" хэмээн ажлын бус цагаар нь ном дэвтэр, үзэг харандаа болгож орхив. Хойтон жил нь хүү Энхтайван сайн санаат хүмүүсийн дэмжлэгээр, нийслэлийн 5-р арван жилийн нэгдүгээр ангид элсэн орсон бол, дараа жил нь охин Энхтуяа нь ч мөн сургуулийн сурагч болжээ. Гутарсандаа гудамд уйлж сууснаа бодвол, хүүхдүүд нь сургууль соёл хэмээн гүйлдэн, өөрөө ч хэл усандаа сайжирч байгаадаа бүсгүйн сэтгэл өндөр. Сар өдрүүд нисэх мэт улиран одсоор. Алийн болгон айлын хажууд амьдрах билээ гээд, хятадууд голлон суудаг 9-н гудамжны нүүрэн талын эгнээнд, шавар дагз хөлслөн тусдаа амьдрах болов. Хатуу хүтүүг үзэж өссөн, хүү охин хоёр нь үүнд учиргүй баярлалдахыг хараад, эхийн нүдэнд нулимс эрхгүй цийлгэнэнэ. Тэр үеийн 5-р сургуулийн хүүхдүүдийн дунд, нэг нэгээ яс үндсээр ялгаварлан гадуурхах үзэл их байж. Хүү охин хоёр ч солонгос хэмээн гадуурхах зовлонг хааяа хааяа амсах ч, санаа нь зовчихно хэмээн ээжээсээ тас нууна. Хэсэг хугацаанд 4-р гудамжинд шилжин амьдрахдаа ч айлгалт сүрдүүлгээс ангижирсангүй. Арын гудамжны атаман Алтангэрэл мэтийн "самар зардаг" нөхөд хэзээ ч, амар заяа үзүүлэхгүй. Ад үзэх нэгэн байхад, өмөөрч хамгаалдаг хүмүүс ч гарч ирж. Энэ үед Монголын уран сайхны хэд хэдэн киноны зураг авалтыг тэдний гудамжинд авч байснаас, хэдэн сараар хөл толгой нь мэдэгдэхгүй бужигнаан болж, гудамжны уур амьсгалыг жаахан өөрчилдөг байлаа. Далайцэцэг, хоёр хүүхдэдээ юм юмхнаар хоол хийх, хоромхон зуурт ногоо шарж идэхийг зааж өгчээ. Бүсгүй өөрөө япон, хятад, солонгосын хоолны соёлыг багаас мэдэх тул, ёстой л юмхнаар хоол хийчихдэг байлаа. Монголд төрсөн хүү охин хоёр нь тэр бүрийг мэдэхгүй. Энэ тухай түүний хүү Энхтайван "Бид будаа ногоог, махтай хуурч хооллодог байсан. Тэгээд ч хүүхэд байхад махтай хоол гэхээсээ чихэр жимс, боов боорцгоор болгочихдог байж дээ. Манай 9-н гудамжинд байхгүй юм, олдохгүй зүйл гэж байгаагүй ээ. Нарийн боов, шинэхэн өндөг, жимс, төрөл бүрийн нарийн ногоо, тэр болгон олдохгүй тахианы мах, олон төрлийн хатаасан жимс, самар гээд бүгд байна. Айл бүр шахуу наймааны лангуутай. Дэлгүүрээр яваад олдохгүй юмыг, тэндхийн айлууд бие биеэсээ худалдаад авчихна. Үйлчилгээ сайн. Худгаас ус бараг авахгүй шүү. Ус түгээгч нар урт бүдүүн шланктай, томоо төмөр сав бүхий түрдэг тэрэгтэй. Түүгээрээ айл айлын хашаа руу орж, гэрийн бүх савыг хэдхэн мөнгөөр усаар дүүргэчихнэ. Айлууд хашаандаа цэвэрхэн суудаг байсаан" гэж дурссан юм.
Тэд ингэж хятадын 9-н гудамжинд адал явдалтайгаар долоо, найман жил амьдарсан гэдэг. Хүүхдүүд сургуульдаа ойрхон, өөрсдийн дур тааваар өнгөрүүлсэн, мартагдашгүй он жилүүд нь тэр байлаа. Удалгүй Далайцэцэг, Төв шуудангийн хэвлэл ялгагчийн ажлаас гарч, Ахуй үйлчилгээний соёлын ордны хашаанд байсан, "6-р артель" гэдэгт гар нэхмэлчнээр оров. Цалин нь өндөр. Өдөржин элдвийн зүйл нэхэх тэрээр, оройдоо хоёр хүүхдэдээ боодлын бор цаасанд нямбайлан ороосон, баавгайтай чихэр, тэргүүн боов авч очно. Хүүхдийн цамц, малгай гээд бүгдийг нэхэж байлаа. Тэгж байтал нэхмэлчийн ажил нь, тодорхой түвшинд үнэлэгдэж, зарим нэг том дарга нарын ганган авгайчуул, элдвийг захиалж нэхүүлж эхэлснээр, орлого нь ч хөөрхөн нэмэгдсэн байна. Цаад утгаараа, хэцүүхэн амьдрал туулж яваа гэж хөөрхий бүсгүйг, манайхан дэмжсэн биз ээ. Нэхсэн бээлий малгай, ороолтыг нь тэд дуртайяа худалдаж авна. Дахин захиална. Цааш нь сурталчилж, зарж борлуулахад нь тусална. Өнөөдрийнхөөр бол түүний нэхсэн зүйлсийн загвар, дизайн тухайн үеийн Улаанбаатарын нэхмэлчдээс арай өөр байсан юм болов уу. Оросуудын байгуулсан Харбин хотод төрж, солонгос эцэг эхээс хүмүүжил, япон гимназаас боловсрол олсон хүнд алив юмсыг урлахдаа ганган хээнцэр гоё байлгах, сонирхол татахуйц харагдуулах зэрэгт асуудал байгаагүй биз дээ. Тэгж байтал "6-р артель"-ийн захиргаа, хөгжлийн бэрхшээлтэй хэдэн хүнд, нэхмэл зааж өгөхийг Далайцэцэгээс хүсжээ. Бусдад туслах сайхан байлгүй яахав. Ингээд нэг мэдэхэд тэр, нэхмэлийн багш болжээ. Сарын цалин бусад нэмэлт орлоготойгоо нийлээд, 800 төгрөгөөс буухгүй болов. Тэр үеийн дээд мэргэжилтэй хүний цалин 500 хүрэхтэй үгүйтэй байсан цаг.
Зуны халуун, өвлийн хүйтэнд түлээ нүүрстэй хутгалдах хүүхдүүдээ харж өрөвдсөн Далай, "Удахгүй хэдүүлээ энэ шавар дагзнаасаа гарч халуун, хүйтэн устай тохилог байранд сууна аа" гэхэд хүүхдүүд нь учиргүй баяртай болно. Тав тохь муутай, шавар дагзанд амьдарсаар цаагуураа ядарч байгаагаа бүсгүй мэдэрч байв. Ахуй амьдралд нь сэтгэл гарган, тусалж ирсэн хөгжмийн зохиолч Т.Чимэддоржийн гэр, тэднийхээс ойрхон. Хуучнаар Шар дэлгүүр, "Янгир" кафе, хүнсний 33-р дэлгүүрийн баруунтаа. Нэг удаа тэднийд цай ууж суусан Далай зориг гарган, "Дарьсүрэн эгчээ, би хоёр хүүхэдтэйгээ хотын төвд, багахан өрөө хөлсөлж суумаар байна. Хүүхдүүд маань ч том боллоо. Тэд маань нүүрс үүрсээр сурах цагаасаа..." гэснээ эхэр татан чимээгүй болжээ. Туулж ирсэн амьдралыг нь сайн мэдэх Дарьсүрэн түүний мөрөөр тэвэрч, нулимсыг нь арчиж өгөөд "Эгч нь арга чарга бодно оо" гэж хэлэхдээ "Нэг мөсөн байр савтай, ганц бие тохитой хүн олж өгөөд, тэр чигээр нь амьдралыг нь дээш татахгүй бол, энэ хүүхэн одоо ер нь өвдөг сөхөрч мэдэх нь ээ, хөөрхий" гэж бодож суулаа. Зугтааж алга болсон Банзрагч, энэ үеэр тэднийхээр мэр сэр үзэгдэвч, хүүхдүүд нь царай өгөхгүй. Тэр хүний нэр хүнд, тэдний хувьд шалдаа унасан байв. Нийтийн бүжгээр л өдөр тутмын амьдралаа төсөөлдөг хэвээр гэдгийг нь мэдсэн Далай ч түүнд, нүүр өгсөнгүй. Яах ч аргагүй Харбины (Жилин) нийтийн бүжгийн үеэр танилцсан хоёр л доо.
Хөхөөтэй цаг дуугарч нойрыг нь хулжаасан тэр нэг шөнө, Дарьсүрэн гуай өвгөндөө "Энэ Далайцэцэгт таарч тохирох аятайхан хүн, олж өгмөөр байна аа. Танай хөгжмийнхнөөс ганц бие, гайгүй зан авиртай, архи дарс ууж зовоохгүй хүн, хэн байна аа. Манай энэ чинь зовлон туулсан, жаргаж үзээгүй шахуу, дэндүү зөөлөн эмэгтэй. Юу л бол, юу хийнэ. Ажилсаг гэж жигтэйхэн. Хүүхдүүд нь ч том болж байна. Одоо өөрийгөө бодох цаг нь болоод байна аа. Алийн болгон ганцаараа явах билээ, хөөрхий минь" гэж.
"За байз. Манайхнаас чинь ганц бие хүн гэвэл, хэн байдаг билээ. Бусдын зовлонг ойлгох уужим дотортой хүн, хэн байх билээ. Далайцэцэг ч солонгос гэхгүй л юм бол зүс царай сайтай, ажилч хичээнгүй, яриа хөөрөөтэй уриалагхан бүсгүй. Хэнд ч хань болчихно. Хоёр хүүхэд нь хүмүүжилтэй. Хэнд ч туслаад, хэнийг ч өргөж дэмнээд явчихна. За байз. Хэн байвал зүгээр юм бэ дээ" гэж бодолд автан хэвтэх Чимэддоржийн нойр нэгэнт хулжжээ. "Уул нь манай Мөөеө, ганцаараа амьдарч байгаа дуулдсан. Хувьсгалын ажил нь сайн ч, хувийн амьдрал нь жаахан хэцүү яваа сонсогддог. Болох болохгүй нөхөд гэр орноор нь хоног төөрүүлдэг, ууж иддэг хүмүүсийн цуглардаг газар шахуу болсон гэж хэн надад хэлэв ээ. Арай ч үгүй байх аа. Уг нь Мөрдорж хаана байна тэнд, хүндлэл байх учиртай сан. Эхнэргүй, энээ тэрээ гэх хүнгүй түүнийг, элдвийн юмнууд элэг барьж чадахгүй л баймаар. Уусан үедээ ааш зан нь жаахан ширүүн болохоос, манай хүн ч эрийн том тасархай. Архийг бол Мөөеө, хүнтэй суусан ч ууна. Суугаагүй ч ууна. Тэр ойлгомжтой. Ер нь бол ганцаараа амьдарсаар, ядарч л яваа байх даа. Энэ талаар харин Дарьсүрэнд хэлэх үү, болих уу?" хэмээн бодох зуураа Чимэддорж босож, завсраар нь өнчин саран ёлтойх, цонхны хөшгөө татаж битүүлээд, буцаж хэвтлээ. Үргэлжлэл бий...©Чингис Жагаа
Д.Жаргалсайхан "Монголын Рок нууц товчоо" /МРНТ/ номоос
2025.09.07
#Жаргалсайхан #рокнууцтовчоо #Хуучны #Чимид #яруунайрагч #бимонголхүн