TheOped

TheOped पेजच्या वाचकांना नववर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा !

ट्रिपल फिल्टर

- शिल्पा केळकर

मी झोपेतून जागी होत किलकिले डोळे उघडते. खोलीत आणि बाहेरही धूसर प्रकाश. पहाट की संध्याकाळ याचा मागमूसही न लागू देणारी संदिग्ध वेळ. खिडकीबाहेर माणसाच्या अस्तित्वाच्या खुणा. उंच इमारती. शहरातल्या प्रखर दिव्यांचा प्रकाश. लांबवर पसरलेल्या वस्तीचे लुकलुकणारे दिवे. मी अंटलांटात आहे की मेक्सिकोत? की सिंगापोरमधे? मी डोक्याला ताण द्यायचा प्रयत्न करते. बाहेर दिसणार्‍या दृश्यावरून काहीच अंदाज नाही बांधता येत. सारेच जिनेरीक. हे कुठल्याही देशातले, कुठल्याही गावातले असू शकते. आणि असेल कुठलेही, तसा फरकही काही पडणार नसतो. जगभर एकसारख्या छापाची काँक्रीटची गावे-देश बनवणारे बिल्डर्स. एकसारख्या मापाचा मेंदू बनवणारी विद्यालये. एकसारख्या साच्याचे कामगार बनवणारे व्यावसायिक जग. या तीन फिल्टरमधून जे उरेल त्याने बनणारा समाज. स्वतःचा चेहरा हरवलेली गावे आणि माणसे. कुठेही गेले तरी परके वाटू नये. हेही तसे बरेच म्हणायचे.

मी माझी खिडकीबाहेर ताणलेली नजर आत वळवते. खोलीतही काही फारसे वेगळे नसते. मॅरिएट हॉटेल. जगभरात कुठेही असो. खोलीची मांडणी मात्र एकसारखीच. तसाच सोफा. दिवे. टिव्ही. कामाचे टेबल-खुर्ची. पलंगाची जागा. नाईटस्टँड. बाथरूममधल्या साबण-शाम्पूची कंपनीही तीच. भिंतीवरले फोटोही एकाच पध्दतीचे. कशालाच स्थानिक स्वाद नाही. ज्या जागी रूजलोय त्याचा अभिमान नाही. आजूबाजूच्या वातावरणाचा आदर नाही. हेही सारे बिनचेहर्‍याचेच. पण हिच तर या हॉटेलची खासियत. त्यासाठीच तर हे माझ्यासारख्या व्यावसायिक प्रवाश्यांच्या आवडीचे. जगाच्या पाठीवर कुठेही गेलोतरी साबण मात्र तोच मिळावा हा अट्टाहास असलेले. कामासाठी घरापासून दूर येणारे. आणि या परिचित एकछापी-एकसूरीपणात दिलासा शोधणारे.

सार्‍या खोलीभर मी परत नजर टाकते. अतिपरिचयाने माझे डोळे त्या वस्तूंना सरावलेले असतात. मी त्यांना पाहाते आहे की त्या मला? मी संभ्रमात पडते. हळूहळू ती भिंतीवरची फोटोफ्रेम माझ्या डोळ्यातून मलाच पाहाते आहे असे वाटू लागते. तो दिवा, तो टेलीफोन. नाईटस्टँडवरचे अलार्म क्लॉक. सगळ्याच वस्तू मला बघू लागतात. मी डोळे मिटून घेते. "मी माझी मी तरी कशी दिसते?", म्हणून मीही त्या सार्‍यांबरोबर मला पाहू लागते. पण मला "मी" सापडतच नाही. सापडतात त्या सार्‍या प्रतिमा. दुसर्‍याने बनवलेल्या. लोकांच्या माझ्याकडून असलेल्या अपेक्षा, त्यांची माझ्याबद्दलची मते. माझ्या फाईलची ही अशीच कितीतरी पाने. आणि त्या सार्‍याने बनलेली मी. यातून गाळून जे काही उरेल तोच का माझा आत्मा? यातलं एकजरी पान निखळलं तरी माझा आत्मा उडून जाणार? यातल्या एकानेही माझ्याबद्दलचे मत बदललले तर मी माझे अस्तित्व हरवून जाणार? मी ती सारी पाने फाडून टाकून बाजूला करण्याचा प्रयत्न करते. आणि एकदम रिकाम्या झालेल्या त्या फायली कडे मला बघवतच नाही. काहीच नाही आत? शून्य? मग "मी" म्हणजे काहीच नाही? की, मी म्हणजे, मला दुसरे काय म्हणतात तीच मी आहे? मग इथे या पलंगावर आहे तरी कोण? फेसबुकरच्या मित्र-मैत्रिणींच्या अभिप्रायांचा एक ढीग? मी फाईल बंद करून टाकते. "बघूदे त्या फोटोफ्रेमला माझ्याकडे" असं म्हणत मी उशीत डोके खूपसून डोळे मिटते.

अहाहा! त्या इजिप्शीअन कॉटनच्या १००० थ्रेड काऊंट असलेल्या बेडशीटच्या मऊशार स्पर्शाने माझी मरगळ निघून जाते. ही तर मॅरीएटची एकदम सिग्नेचर बेडशीटस्. त्याचा मऊ आणि थंड स्पर्श मला काही काळ का होईना इजिप्तला कापसाच्या शेतावर घेऊन जातो. कापसाचा धागा जेवढा लांब तेवढे त्याचं स्पिनींग जास्त चांगलं. ते गोळा होत नाही. आणि हा इजिप्तमधला कापूस तसा लांब धाग्याचा. अ‍ॅरिझोनामधे उगवणारा पिमा कापूसही तसाच. पण अ‍ॅरिझोनाच्या मॅरिएटमधेही इजिप्तमधल्या कापसाची बेडशीटस्.
माझ्यासारख्या चोखंदळ प्रवाशाला काडीचाही (का धाग्याचाही?) फरक जाणवू नये म्हणून? खरं तर स्पिनिंग, वीव्हींग आणि डाईंग या ट्रिपल फिल्टर मधून गेल्यावर खरंच काही फरक पडत असेल का? या कापसाचे किती कापूसपण पोचत असेल माझ्यापर्यंत? त्याचे खरे मऊपण अनुभवयाचे असेल तर मला कापसाच्या झाडाखालीच जाऊन मुक्काम ठोकावा लागेल का? तिथे जाऊन मला तो खरा कापूस मऊ-थंड लागलाच नाहीतर? छे, छे. त्या गैरसोयीच्या कल्पनेनही माझ्या अंगावर काटा येतो. मी १००० थ्रेडवाली ट्रिपल फिल्टर्ड चादर नीट ओढून घेत परत झोपेच्या आधीन होते.

खर्र-खर्र आणि मग पाणी उकळल्याचा आवाज. त्यामागोमाग कॉफीचा अतिशय हवाहवासा वाटणारा कडवट उग्र दर्प. हॉटेलच्या खोलीतला, टायमरवर लावलेला कॉफीमेकर सुरु होतो. एकूण तीन गजर. पहिला कॉफीचा वास नाकातून शिरून माझ्या मेंदूला उत्तेजित करणारा. मग माझ्या फोनवर सुरु होणारे हळूवार संगीत. कानावर पडून जोजवत रहाणरे. मग अलार्मक्लॉकचा कर्कश्श आवाज. अंगावर अगदी काटा आणणारा. हे असे एकामागोमाग टप्प्याटप्प्याने जागे होत राहाणे. चार देह, पाच प्राण-कर्मेंद्रिये-ज्ञानेंद्रिये या सगळ्याने मिळून बनलेली मी एकच आहे नं? प्रत्येकाचा कार्य वेगळे पण सर्वांचे साध्य एकच. पण मग हे असे सारे वेगवेगळे जागे होणे का? का ह्या सार्‍यापासून मी कोणी वेगळी आहे? तीच का ती, जी बाकीचे सर्व झोपी गेले तरी जागीच राहाते आत?

कोलंबिअन ट्रिपल फिल्टर्ड कॉफीचा सुवास आता सार्‍या खोलीभर दरवळू लागतो. अँडीजच्या पोटात उगवलेली अरेबिका बर्बन. पर्वताच्या पोटात मर्यादीत जागेत असलेल्या हवेचा पुरेपूर फायदा उठवत कॉफीच्या झाडांनी निर्माण केलेलं हे स्वप्न. जगभरातल्या लाखोंची झोप उडवणारं. तसंच ते माझीही झोप उडवते. उठून तो गरमागरम द्रव मी कपामध्ये ओतते. आणि ओठाला लावते. त्यातले कॅफीन माझ्या नसानसातून झिरपत मला तरतरीत करते. ही तरतरी, अशी उत्तेजना, हिच त्या झाडाला अभिप्रेत असेल का? त्या तपकीरी द्र्वात मला कॉफीच्या झाडावरच्या पिकलेल्या बेरीज दिसू लागतात. त्यांचे पिकलेपण बरोबर ओळखून तोडणारे हात. मग त्यांना भाजल्यावर होणारा त्यांच्यातला रासायनिक बदल. आणि कॉफी ब्रू करता यावी म्हणून त्यांचे शेवटी केली जाणारी पूड. ह्या ट्रिपल फिल्टर प्रक्रियेत ते झाडाला अभिप्रेत असलेले खरे कॉफीपण उरले असेल का? गरमागरम कॉफीच्या एका कडवट आणि दीर्घ घोटाबरोबर मी तो विचार गिळून टाकते.

आता मात्र कामाला जायची वेळ होत आलेली असते. लॅपटॉप उघडून सकाळच्या प्रेझेंटेशनची तयारी. एकाछापाच्या पॉवरपॉईंटच्या स्लाईडस. त्यांचं अगदी एका साच्यातलं आखीव प्रेझेंटेशन. थोडं फार बदलवून , या आधीच्या क्लाएंटकडंही हेच सांगितलेलं आणि यापुढच्याही हेच सांगितलं जाणार. सर्व माहीती नीट शब्दांकीत केलेली. ही माहिती लिहीणार्‍याला आधी आतमधे स्फुरली असेल. मग त्यातला काही अंशच त्याच्या मनात उतरला असेल. मग त्यानं ते शब्दांकीत करताकरता त्यातले कितीतरी मागेही राहिले असेल. असे हे ट्रिपल फिल्टर्ड ज्ञान. आता ते मी जाऊन कोणालातरी सांगणार. माझे शब्द, त्यातलं जितकं पोचवता येईल, तेवढंच पोचवणार. मग ऐकणारा त्याला जेवढं पकडता येईल तेवढंच घेणार. आणि मग त्याच्या आत ते कुठेतरी मुरणार. ते मुरलेले आणि मूळ लेखकाला स्फुरलेले एकसारखेच असेल का? का त्यात जमिनअस्मानाचा फरक असेल?

प्रेझेंटशनची तयारी पूर्ण होते आणि मी कामाला निघते. आता त्या कोलंबिअन ट्रिपल फिल्टर्ड कॉफीने मला पूर्ण जागे केलेले असते. अँडीजच्या पोटातले ते काळे गूढ रहस्य आता माझ्या पोटात शिरलेले असते. इजिप्शीयन कॉटनच्या लांब धाग्यांचा चिवटपणाही माझ्यात आलेला असतो. डोक्यातले विचार, सॉक्रेटीसच्या "ट्रिपल फिल्टर" परीक्षेच्या, "उपयुक्तता" या शेवटच्या टप्प्यात नापास होतात. मग मी त्यांना बाजूला सारते. यूव्हिए-यूव्हिबी फिल्टर्स असलेला काळा चष्मा डोळ्यावर चढवते. स्वतःचा वेगळाच रंग असलेल्या त्या काचा मला त्यांच्या फिल्टर्ड नजरेतून "रिअल लाईफ इमेज" अनुभव देण्यास सज्ज होतात.