MAHAT Media

ترەمپ هۆشداریی لێدانی وێستگەکانی وزەی ئێران دەدات و ڕایدەگەیەنێت: تاران بەرەو دەوڵەتی شکستخواردوو دەچێت

ماهات میدیا

تەنها چەند کاتژمێرێک دوای ئاشکرابوونی بەشداریکردنی ڕاستەوخۆی موجتەبا خامنەیی لە دانوستانە ئەتۆمییەکان و هاوکات بوونی پێکدادانی سەربازی لە دوورگەی قشم، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بە گوتارێکی ئێجگار توند و کتوپڕ، ئاڕاستەی ڕووداوەکانی بەرەو لێواری جەنگێکی گشتگیر و وێرانکەر برد. ترەمپ لەم لێدوانە نوێیەیدا هۆشداریی کۆتایی داوەتە تاران کە چیدی کاتی یاریی دیپلۆماسی نەماوە.

خاڵی هەرە مەترسیدار لە نوێترین قسەکانی دۆناڵد ترەمپدا، گۆڕینی ئامانجی هێرشەکانە لە بنکە سەربازییەکانەوە بۆ سەر ژێرخانی ئابووریی ئێران. ترەمپ بە ڕوونی ڕایگەیاند: "بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن، تاران کاتێکی زۆری بەفیڕۆدا و بردی؛ ئێستا من لە سەرووبەندی ئەوەدام فەرمان بدەم هێرشی نوێ بکرێتە سەر وێستگەکانی وزە، پاڵاوگەکان و پردە ستراتیژییەکانی ناوخۆی ئێران."
سەرۆکی ئەمریکا جەختی کردەوە کە تاران دەرفەتی زێڕینی لە دەستدا و وتی: "ئێران کاتێکی زۆری بەفیڕۆدا لە دانوستان لەسەر ڕێککەوتنێک کە دەبوو دەستکەوتی گەورەی بۆ بهێنایە ئاراوە، بەڵام ئێستا تەنها قسەی بێ کردار دەکەن و ناچار دەبن قورسیی باجەکەی بدەن."

ترەمپ ستراتیژیی نوێی وڵاتەکەی بۆ خنکاندنی دارایی تاران ئاشکرا کرد و ڕایگەیاند کە گەمارۆ دەریاییەکەی ئەمریکا لە سەر کەنداو کاریگەریی کوشندەی هەبووە. ئەو وتی: "ئەم گەمارۆ دەریاییە بە تەواوی ڕێگری لە ئێران دەکات کە هەناردە و هاوردە و هەر مامەڵەیەکی بازرگانی بکات؛ بە جۆرێک ئێستا تاران توانای نییە مووچە بە سوپاکەی بدات یان هیچ پابەندییەکی تری دارایی جێبەجێ بکات."

سەرۆکی ئەمریکا وێنایەکی هەڵوەشاوەی لە ناوخۆی ئێران نیشاندا و ڕایگەیاند کە سەردەمی چەوسێنەری و هەژموونی تاران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تەواوەتی کۆتایی هاتووە. ترەمپ وتی:
دۆخی سەربازی: سوپای ئێران لە ئاژاوە و پشێوییەکی تەواودایە. زۆرێک لە پێکهاتە سەرەکییەکانی وەک هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانی، دوای هێرشەکانی ئەم دواییە، ئێستا بە تەواوی بوونیان نەماوە.
دۆخی سیاسی: بەهۆی کات کوشتن و سیاسەتی چەوتەوە، ئێران بە خێراییەکی چاوەڕواننەکراو بەرەو بوون بە "دەوڵەتی شکستخواردوو"هەنگاو دەنێت.

ئەم لێدوانە نوێیەی ترەمپ، تەواو پێچەوانەی ئەو بەیاننامە هێمنە دەرکەوت کە تێیدا باسی لە ئەگەری دیداری ڕووبەڕوو لەگەڵ موجتەبا خامنەیی دەکرد. ئەم بازدانە گەورەیەی گوتاری واشنتۆن، گوزارشت لە چەند ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر دەکات:
پێدەچێت ترەمپ دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی هێرشی سوپای پاسداران بۆ سەر بنکەکانی ئەمریکا لە کوەیت و بەحرەین، تووشی توڕەیی بووبێت. ترەمپ دەیەوێت بەم زمانە توندە بە جیهان بڵێت کە هێرشەکەی سێنتکۆم بۆ سەر دوورگەی قشم کۆتایی کایەکە نییە، بەڵکو ئەگەر تاران بەردەوام بێت، ئەمریکا ئامادەیە شادەماری ئابووریی ئێران (وێستگەکانی وزە و نەوت) پەکبخات.

کاتێک ترەمپ دەڵێت "سوپای ئێران مووچەی نییە و هێزی دەریایی نەماوە"، ڕاستەوخۆ شەڕی دەروونی ئاڕاستەی ناوخۆی ئێران دەکات بۆ دروستکردنی یاخیبوون و ترس لە ناو ڕیزەکانی چەکدارانی سەر بە تاران لە ناوچەکەدا (لەوانەش گرووپە شیعییەکانی بەغدا کە نوێترین بڕیاریان چەکدانان بووە).

ترەمپ بازرگانێکی سیاسییە؛ کاتێک دەبینێت موجتەبا خامنەیی هاتووەتە سەر مێزی گفتوگۆ و ڕازی بووە چەکی ئەتۆمی فەرامۆش بکات، لە بری نەرمی نواندن، فشارەکان دوو هێندە دەکات تا زیاترین ئیمتیاز لە تاران وەرگرێت، لەوانەش هەڵوەشاندنەوەی تەواوی بەرنامەی موشەکی و کشانەوەی ئێران لە عێراق و سووریا.
ئێستا تۆپەکە لە مەیدانی موجتەبا خامنەییدایە؛ یان دەبێت مەرجە قورس و نوێیەکانی گەمارۆ دەریاییەکەی ترەمپ قبوڵ بکات و بچێتە دیداری لوتکە، یان ئەوەتا ناوچەکە شاهیدی پێکدادانی ڕاستەوخۆ دەبێت لەسەر وێستگەکانی کارەبا و نەوتی ناو جەرگەی ئێران، کە ئەمەش ڕاستەوخۆ هاوسەنگیی حکومەتەکەی عەلی زەیدی لە بەغدا و پەیوەندییەکانی هەولێر و سلێمانی دەخاتە ناو دۆخێکی نائارامی کتوپڕەوە.

#ایران #ئەمریکا #ترامپ

سوپای تورکیا پشکنین بۆ ئۆتۆمبێل و ناسنامەی هێزەکانی پاسەوانی سنوری عێراق لە ناوچەی ئامێدی دەکات!

کامەران عوسمان

هێزەکانی پاسەوانی سنوری عێراق، بارەگایەکی سەربازییان لە گوندی سیدا لە سنوری ناحیەی شیلادزێ لە قەزای ئامێدی هەیە. لەکاتی تێپەڕبوونی کاروانی ئۆتۆمبێلەکانیان یاخود بە جێهێنانی ئەرکەکانیاندا، لە بازگەیەکی سوپای تورکیا لە سنوری قەزای ئامێدی ڕادەگیرێن و پشکنین بۆ ئۆتۆمبێل و ناسنامەکانیان دەکرێت.

بازگەکەی سوپای تورکیا دەکەوێتە هاوینە هەواری ئاڤا مارک لە گەلی ڕێکان. هێزەکانی پاسەوانی سنوری عێراقی، بۆ گەیشتن بە بارەگاکەیان دەبێت بە بازگەکەی سوپای تورکیادا تێپەڕببن. لە مانگی نیسانەوە، هەموو جارێک سەربازانی تورکیا پاسەوانانی سنور دەپشکنن و لە ئۆتۆمبێلەکانیان دەنۆڕن و ناسنامەی پاسەوانەکان لای خۆیان تۆمار دەکەن، ئینجا ڕێگەیان پێدەدەن کە بچنە بارەگاکانی خۆیان.

بازگەکەی سوپای تورکیا لە سەیرانگای ئاڤا مارک، بە قوڵایی ١٩ کیلۆمەتر لە ناو خەکی هەرێمی کوردستان دایە. سەربازانی تورکیا لە ساڵی ٢٠٢١ەوە، بەتەواوی جڵەوی سەربازی ئەم ناوچەیان لەژێر دەستدایە.

#کوردستان #العراق #تورکیا

چیرۆکی دایکێکی بۆکانی و کچە نۆباوەکەی لە ژێر چەکمەی تاڵیباندا

مامانە بۆکانییەکە و کچە ١٥ ساڵانەکەی لە ئەفغانستان بە دەستی بەرپرسێکی تاڵیبان کوژران

ماهات میدیا

عەشق زۆرجار مرۆڤ بەرەو ئەو شوێنانە پەلکێش دەکات کە نەخشەی قەدەری تێدا دەکێشرێت. بۆ چیمەن، کچە کوردی خەڵکی بۆکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئەو سەفەرە نزیکەی بیست ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکرد؛ کاتێک دڵی بە پیاوێکی بەڕەگەز ئەفغانی بەخشی و بارگەی ژیانی پێچایەوە بۆ ئەوەی لە ژێر ئاسمانی غەریبیدا، لە گوندی "غەلدووری" سەر بە شاری کووهستانات لە ویلایەتی سەرپۆلی ئەفغانستان، هێلانەیەکی نوێ دروست بکات.
خەڵکی گوندە دوورەدەستەکەی ئەفغانستان، چیمەنیان خۆش دەویست. لەوێ پێیان دەوت "بێبێ چەمەنگوڵ". ئەو وەک مامانێکی سوننەتی، ساڵانێکی درێژ هیوای دەبەخشییەوە بە دایکان و کۆرپەکانی ئەو ناوچەیە و ژیانی نوێی دەهێنایە دنیاوە، بەبێ ئەوەی بزانێت ڕۆژێک دێت لە سەر هەمان خاک، چەکێکی تاریک مافی ژیان لە خۆی و کچە تەمەن ١٥ ساڵانەکەی دەسەنێتەوە.

چیرۆکە تراژیدییەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە کچەکەی بێبێ چەمەنگوڵ، "سارا یووسفی" گەیشتە تەمەنی ١٥ ساڵی؛ تەمەنی شۆفێریی خەونەکان و سەرەتای بەهار و مێردمنداڵی. بەڵام لە ژێر دەسەڵاتی تاڵیباندا، زۆرجار جوانی و بێتاوانی دەبنە نەفرەت. "موفتی محەمەدوڵا"، کە بەرپرسی ئیدارەی حەج و ئەوقافی بزووتنەوەی تاڵیبان بوو لە شاری کووهستانات، چاوی بڕییە سارای مێردمنداڵ و داوای هاوسەرگیریی زۆرەملێی لێکرد.
داواکارییەک کە بۆ بنەماڵەی سارا و دایکە کەرامەت-پارێزەکەی، تەنها داوای هاوسەرگیری نەبوو، بەڵکو سەپاندنی دەسەڵاتی باوکسالاری و چەکداریی ڕەها بوو بەسەر کچێکی مۆدێرن و منداڵدا. بنەماڵەکە ڕەتیان کردەوە، بەڵام بۆ موفتییەک کە پێی وابوو یاسا تەنها ئەو چەکەیە کە بە شانییەوەیەتی، "نەخێر" وەک سووکایەتی دەبینرا.

مێژووی ٢١ی نیسانی ڕابردوو، بووە مۆتەکەی ماڵی بێبێ چەمەنگوڵ. موفتی محەمەدوڵا بە هێز و چەکەوە چوونە بەردەم ماڵەکەیان بە مەبەستی ڕفاندن و گواستنەوەی زۆرەملێی سارا. لەو چرکەساتەدا، چیمەن حسەینزادە ناسنامە غەریبەکەی خۆی فەرامۆش کرد و تەنها وەک "دایکێک" ڕووبەڕووی لولەی تفەنگەکان وەستایەوە. ئەو ڕێگەی نەدا کچەکەی ببن.
بەڵام لە فەرهەنگی هێزە توندڕەوەکاندا، وەڵامی بەرگریی دایکێک تەنها یەک شتە: بارووت. موفتی دەسڕێژی تەقەی لێکردن. لە چەند چرکەیەکدا، جەستەی مامانە مێهرەبانەکەی گوند و کچە تەمەن ١٥ ساڵانەکەی خەڵتانی خوێن بوون و پێکەوە بۆ هەمیشە ماڵاواییان لە ژیان کرد. هەرچەندە زانیارییەکان دەڵێن بکوژەکە دواتر لەلایەن هێزەکانی تاڵیبانەوە دەستبەسەر کراوە، بەڵام ئەمە هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە خەونی کچێکی منداڵ لە ناو چیاکانی سەرپۆلدا زیندەبەچاڵ کرا.

دووریی ڕێگا و خنکاندنی دەنگەکان لە ئەفغانستان وایکرد کە ئەم تراژیدیایە تا چەندین هەفتە بە نهێنی بمێنێتەوە. کەسوکاری چیمەن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، دواجار لە ٣١ی ئایاری ڕابردوودا بەم کۆستە گەورەیە گەیشتن.
ڕۆژی ٢ی ئەم مانگە (حوزەیران)، کاتێک باسی ئەم کارەساتە گەیشتە گوندی "کارێزە سەردار"ی سەر بە شاری بۆکان، پرسە و شیوەن بۆ کچە کۆچکردووەکەیان و نەوە تەمەن ١٥ ساڵانەکەیان دانرا. تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان بە بڵاوکردنەوەی ئەم هەواڵە، پەردەی لەسەر یەکێک لە تراژیدیترین چیرۆکەکانی ملهوڕیی سیاسی و کۆمەڵایەتی لادا؛ چیرۆکی دایکێک کە لە بۆکانەوە ڕۆشت بۆ ئەوەی ژیان ببەخشێتە ئەفغانستان، بەڵام لە پێناو پاراستنی شەرەف و کەرامەتی کچەکەیدا، ژیانی خۆی بەخشی.

#کوردستان #ئەفغانستان

وریا و هەڵکەوت
دوو چرای نەکوژراوە لە تەمومژی میدیای کوردیدا ..

پێشڕەو حەمید

ڕۆژنامەگەری پیشەیی لە بنەڕەتدا زیاتر لەوەی پیشەیەک بێت بۆ بەناوبانگبوون یان ئامرازێک بێت بۆ گەیشتن بە ئامانجی سیاسی و ماددی ، کۆمەڵێک بەهای مرۆیی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتییە کە پێویستە لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی و بێلایەنی و ڕێزگرتن بێت لە کەرامەتی مرۆڤ و پاراستنی مافی تایبەتمەندی بنیاد بنرێت ، بەڵام بەداخەوە لە دۆخی میدیایی ئێستای کوردستاندا ، ئەم ئەخلاقیاتە لەلایەن هەندێک میدیاکارەوە پەیڕەو ناکرێت و پێوەرەکان لەژێر فشاری خواست ، بۆ بەدەستهێنانی سەرنجی زیاتر و ململانێی بەرژەوەندیخوازانەدا لاواز بوون ، تا ئەو ڕادەیەی چینێک لە میدیاکاران پیشەیی بوونیان کردووەتە قوربانی دروستکردنی دەنگۆی بێ بنەما و بێ ئابڕویانە دەچنە ناو دۆخی تایبەتی خێزانەکان و پرسیاری بێزارکەر ئاراستەی کەسانی خەمبار دەکەن بەتایبەتی لەپرسەکاندا ، تەنها بۆ ئەوەی ڕستەیەک یان وێنەیەکیان لێ وەربگرن کە ببێتە هۆی باڵابوونی ژمارەی بینەران ، کە ئەم ڕەفتارە نەک تەنها میدیا ناشیرین دەکات، بەڵکو متمانەی کۆمەڵگا بە دامەزراوە میدیاییەکان لەناو دەبات .
​لە بەرامبەر ئەو دیمەنە ناخۆشانەدا ، مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی خاوەنی کەسانێکە کە بەڕەوشت و پیشەیی بوونیان وێنەیەکی جوانیان لە هزری خەڵکدا چاندووە .

وریا حەمە کەریم نمونەیەکی زیندوە کە وەک پەیامنێرێکی کەناڵی NRT تەنها دەنگێک نەبوو لەناو شاشەکانەوە ، بەڵکو بە کەسایەتییە ئارام و پڕ لە ڕەوشت و خاکەڕاییەکەی خۆیەوە بووبووە ئەندامێکی خێزانی هەمووماڵەکان و بە وشە شیرینەکانی و دوور لە دەمارگیری ، توانیبووی خۆی بخاتە دڵی خەڵکی کوردستانەوە ، بەجۆرێک لە کاتی کۆچی دواییدا تەواوی کوردستان بۆ ئەو مرۆڤە ڕاستگۆیە لە پرسەدا بوون ، چونکە هەستیان بە لەدەستدانی پەیامنێرێکی خاوەن ویژدان دەکرد .

هەڵکەوت عەزیز نموونەی ڕۆژنامەنووسێکی وردبین و سەربەخۆ بوو سەرەڕای کارکردنی لە دەزگایەکی سیاسیی وەک ڕووداوی پارتی دیموکراتدا ، ئەو هەمیشە وەک پەیامنێرێکی پیشەیی و خەمخۆر بۆ پرسی مووچە و بژێوی خەڵک دەردەکەوت و هەرگیز نەبوو بە کادیرێکی حزبی ، بەڵکو هەمیشە لە ڕوانگەی بەرژەوەندی گشتییەوە دەیڕوانییە ڕووداوەکان و کۆچی دوایی هاوشێوەی کۆچی دوایی هاوپیشەکەی ، برینێکی قووڵی لە دڵی خەڵکدا دروست کرد ، چونکە دڵنیابوون لەوەی پەیامنێرێکی ڕاستگۆیان لەدەست داوە کە هەرگیز پیشەکەی وەک کەرەستەیەک بۆ ئاڕاستەکردنی ڕای گشتی بەکاریان نەهێناوە .

ڕۆژنامەگەری پیشەیی تەنها بە ئامێر و لێهاتوویی تەکنیکی و پارەی زۆر دروست نابێت و هەموو ڕۆژنامەنوس و پەیامنێرێکی دەزگاکانیش ناچنەدڵی خەڵکەوە تا پڕ ڕەوشت و خاکەڕایی نەبن، ئەوەی لەیاد ناکرێت و مەرگەکانیان ئازاری بەخشی بە دڵی خەڵکی کوردستان ( وریا و هەڵکەوت ) بوون، چونکە ئەوان ئەخلاقی مرۆییان پێش پیشەکەیان خستبوو و وانەیەکی گرنگیان بۆ میدیاکارانی ئێستا بەجێهێشت کە دەکرێت مرۆڤ پیشەیی بێت و هاوکات مرۆڤ دۆستیش بێت ، نەک کەسێکی بارگاوی بێت و بە ئازاری خەڵک و بە بێ ڕێزی‌کردن بە کەرامەتی خەڵکییەوە بازرگانی بکات و ناوبانگ بۆ خۆی دروست بکات .

وریا و هەڵکەوت کۆچی دواییان کردو ڕۆشتنەوە ژێر سێبەری میهرەبانی خودا و بەوکۆچەیان نەچوونە دەرەوەی مێژوو ، بەڵکو بوونە هۆکارێکی جدی و پێوەرێکی دروست تا بۆ ئەوەی خەڵکی میدیاکاری ڕاستەقینە لە میدیاکارو میدیای ڕووکەش و بێ بنەما جیا بکاتەوە.

کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (کەنەکە)؛ لە نێوان شەرعیەتی دروشم و پرسیاری کارامەییدا

جەلال هۆرێنی

کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (کەنەکە) لە کاتی بەستنی خولێکی نوێی کۆنگرەکەیدا لە ئەوروپا، جارێکی دیکە سەرنجی چاودێرانی سیاسی و شەقامی کوردی بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. ئەگەرچی ناونیشانی "کۆنگرەی نەتەوەیی" هەمیشە هیوایەکی گەورە و ستراتیژی لای تاکی کورد دروست دەکات، بەڵام پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: دەرئەنجام و بڕیارەکانی ئەم کۆنگرەیە تا چەند توانیویانە ببنە نەخشەڕێگایەکی پراکتیکی بۆ چارەسەرکردنی کێشە قووڵەکانی چوارپارچەی کوردستان؟
کاتێک بە دیدێکی بابەتیی و بێلایەنانە سەیری کارنامەی چەند ساڵەی ئەم دامەزراوەیە دەکەین، ناچارین ڕووبەڕووی چەند پرسیارێکی جدی و بونیادنەر ببینەوە کە پێگەی ئەم کۆنگرەیە لە نێوان واقیع و دروشمدا دیاری دەکەن:

پرسیاری هەرە سەرەکی تاکی کورد ئەوەیە: دەرئەنجامەکانی کەنەکە چییان لە واقیعی سیاسی چوارپارچەی کوردستان گۆڕیوە؟
لە باکوور و ڕۆژاوا: سەرەڕای ئەو گۆڕانکارییە خێرا و مەترسییە ئەمنیی و دیمۆگرافیانەی کە ڕووبەڕووی ئەم دوو پارچەیە دەبنەوە، گوتاری دیپلۆماسی کەنەکە نەیتوانیوە ببێتە چەترێکی هاوبەش کە سەرجەم لایەنە ناکۆکەکان لەژێر یەک چەمکی نیشتمانیدا کۆبکاتەوە تا پێکەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگەکان ببنەوە.
لە باشوور و ڕۆژهەڵات: لە کاتێکدا باشووری کوردستان لەژێر فشارە ئابووری و دەستوورییەکاندا دەناڵێنێت، و ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستی بە گوتارێکی یەکگرتووی نێودەوڵەتی هەیە، پەیامەکانی کەنەکە زیاتر لە چوارچێوەی بەیاننامەی سەرکۆنەکردندا ماونەتەوە، نەک دروستکردنی لۆبییەکی نێودەوڵەتی کاریگەر کە بتوانێت کێشەکان بەرەو سەرکەوتن بەرێت.

هەر کۆنگرەیەکی سیاسی شەرعیەتی خۆی لە دوو خاڵ وەردەگرێت: جێبەجێکردنی بڕیارەکان و کاریگەریی دەرئەنجامەکان. کاتێک ساڵانە کۆنگرە دەبەسترێت و ڕاسپاردە و بەیاننامەی کۆتایی بڵاودەکرێتەوە، پرسیاری ڕەوای خەڵک ئەوەیە: کوا ئەو دامەزراوە نیشتمانی، ئەنجومەنە باڵا یان ناوەندە دیپلۆماسییە هاوبەشەی کە بڕیارەکانی ئەم کۆنگرەیە وەرگێڕێتە سەر واقیعی عەمەلی؟
کاتێک تاکی کورد دەبینێت کە بڕیارەکان تەنها لەسەر کاغەز دەمێننەوە و چەند ڕۆژێک دوای کۆنگرە لە بیر دەچنەوە، جۆرێک لە ساردبوونەوە و بێبایەخی لای دروست دەبێت. ئەمەش ئەو پرسیارە جدییە دەورووژێنێت: ئەگەر دەرئەنجامەکانی کۆنگرە توانای جێبەجێکردنیان نییە لەسەر زەمینی واقیع، ئیدی فەلسەفەی دووبارەکردنەوەی ساڵانەی ئەم کۆنگرەیە چییە؟

بۆ ئەوەی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان لە کۆبوونەوەیەکی ساڵانەی بێکاریگەرەوە بگۆڕێت بۆ ناوەندێکی بڕیاردانی نەتەوەیی، پێویستە ستراتیژی کاری خۆی بەم شێوەیە نوێ بکاتەوە:
گۆڕینی ستراتیژ لە دروشمەوە بۆ پڕۆژە: کەنەکە پێویستی بەوەیە لەبری بڵاوکردنەوەی بەیاننامەی گشتی، پڕۆژەی کۆنکرێتی (یاسایی، دیپلۆماسی، و مرۆیی) پێشکەش بکات کە توانای جێبەجێکردنیان هەبێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.
هەڵسەنگاندنی شەفافانەی کارەکان: پێش بەستنی هەر کۆنگرەیەکی نوێ، پێویستە ڕاپۆرتێکی شەفاف بدرێتە هاوڵاتیان کە تێیدا ڕوونبکرێتەوە چەند لەسەدی بڕیارەکانی کۆنگرەی پێشوو جێبەجێ کراون و ڕێگرەکان چی بوون.
دروستکردنی ناوەندی فشاری ڕاستەقینە: کەنەکە ئەگەر نەتوانێت ببێتە هێزێکی فشار (Lobby) کە وڵاتانی بڕیاربەدەستی جیهان ناچار بکات گوێ لە دۆزی کورد بگرن، ئەوا وەک ڕێکخراوێکی مەدەنی ئاسایی دەمێنێتەوە کە ناونیشانەکەی زۆر لە قەبارەی کارەکانی گەورەترە.

ڕەخنەگرتن لە کەنەکە بە واتای کەمکردنەوە لە گرنگی بیرۆکەی "کۆنگرەی نەتەوەیی" نییە، بەڵکو بەپێچەوانەوە، لە خەمخۆرییەوە سەرچاوە دەگرێت بۆ ئەوەی ئەم ناوە گرنگە نەبێتە قوربانی خولیا و کۆبوونەوەی بێبەرهەم. تاکی کوردی ئەمڕۆ لە هەموو کاتێک هۆشیارترە؛ ئەو چیتر بە دوای ناونیشانی گەورەدا ناگەڕێت، بەڵکو بە دوای ئەنجامی ڕاستەقینەدا دەگەڕێت کە بتوانێت گۆڕانکاری لە ژیانی سیاسی و نەتەوەییدا دروست بکات.

#کوردستان #کەنەکە

هەرێم کەمال ئاغا: سێ دەوڵەتی زلهێز نەیانتوانی پێشمەرگە یەکبخەن، مەترسیی گەورە لەسەر قەوارەکەمانە

ماهات میدیا

هاوتەریب لەگەڵ چڕبوونەوەی فشارەکانی هاوپەیمانیی شیعە (چوارچێوەی هەماهەنگی) لە بەغدا بۆ هێنانەژێرەوەی هێزەکانی پێشمەرگە بۆ ژێر ڕکێفی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عێراق، سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتی لە پەرلەمانی عێراق هۆشدارییەکی توند دەداتە پارتی و یەکێتی و جەخت دەکاتەوە کە بەردەوامیی دۆخی ئێستای پێشمەرگە، داهاتووی هەرێمی کوردستان دەخاتە مەترسییەوە.

هەرێم کەمال ئاغا، سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە پەرلەمانی عێراق، لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ تۆڕی میدیایی (رووداو)، لە چوارچێوەی دەنگۆی یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە لەگەڵ حەشدی شەعبی یان خستنەژێرباری فەرمانی بەغدا، ڕەخنەی تووندی ئاراستەی ناوماڵی کوردی کرد و ڕایگەیاند: "دەبێت سەرەتا گلەیی زۆر لە خۆمان بکەین؛ لە کۆی پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، سیانیان (ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا) ساڵانێکە خەریکی یەکخستنی هێزی پێشمەرگەن، بەڵام بەهۆی ململانێی حیزبییەوە ئەم هێزەیان پێ یەکناخرێت."

سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتی ئاشکرای کرد کە وڵاتانی هاوپەیمانان هۆشداریی توندیان داوەتە سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان و پێیان گوتوون: "هەموو دەوروبەرتان دووپشک و دڕکوداڵە، ئیتر بۆ هێزەکانتان یەکناخەن؟ بە تەمای چین؟" کەمال ئاغا ئاماژەی بەوەش دا، پێویست بوو پارتی و یەکێتی زۆر بەرپرسیارانەتر لەوەی ئێستا مامەڵە لەگەڵ پرسی یەکخستنی هێزە چەکدارەکاندا بکەن، چونکە بە وتەی ئەو: "دوور نییە لە داهاتوودا نیازی نەیارەکانمان لە بەرامبەر هەرێمی کوردستان لە یەکخستنەوەی هێزەکانیش خراپتر بێت."

لە کۆتایی لێدوانەکەیدا، پەرلەمانتارەکەی یەکێتی جەختی کردەوە کە هێشتنەوەی هێزەکان بە حیزبی (هێزەکانی ٧٠ و ٨٠) چیدی بەرگەی گۆڕانکارییەکانی بەغدا و ناوچەکە ناگرێت و وتی: "تەنها بە یەکخستنی هێزی پێشمەرگە، کە ببێتە هێزێکی نیشتمانیی ڕاستەقینە و پارێزەری سەرجەم خاکی کوردستان، دەتوانین پارێزگاری لە قەوارە و دەستکەوتە دەستوورییەکانمان بکەین."

ئەم لێدوانە ڕاشکاو و توندەی هەرێم کەمال ئاغا، پێشهاتێکی گرنگە و تەواوکەری ئەو زنجیرە فشارە سیاسی و ئەمنییانەیە کە لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا بەغدای گرتووەتەوە. تەنها چەند کاتژمێرێک دوای ئەوەی حەسەن فەدعەم، سەرکردەی ڕەوتی حیکمە، بە توندی هێرشی کردە سەر هێزە حیزبییەکانی پێشمەرگە و داوای کرد بخرێنە ژێر فەرمانی ڕاستەوخۆی سەرۆکوەزیرانی عێراق، ئێستا سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتی لە بەغداوە دان بەو ڕاستییەدا دەنێت کە "کێشەکە لە ناوخۆدایە، نەک تەنها لە بەغدا".
ئەم وتانە پەیامێکی ناڕاستەوخۆ بە نوێنەرایەتیی شاندی دانوستانکاری سلێمانی دەگەیەنێتە هەولێر پێش دەستپێکردنی کۆبوونەوە چاوڕوانکراوەکانی دوای جەژنی قوربان؛ بەوەی کە ڕێککەوتنی داهاتووی پارتی و یەکێتی تەنها لەسەر دابەشکردنی پۆستەکانی کابینەی نوێ نییە، بەڵکو خاڵی سەرەکی و چارەنووسساز بۆ مانەوەی قەوارەی هەرێم، یەکخستنی کتوپڕ و بێ مەرجی هێزەکانی پێشمەرگەیە لە ژێر چەتری نیشتمانیدا. ئەگەر دوو حیزبە دەسەڵاتدارەکە نەگەنە ئەم بڕیارە قورسە، بەغدا بەهۆی ئەو گۆڕانکارییە ئەمنییە نوێیانەی لە ناوخۆیدا ڕوودەدەن (دوای چەکدانانی سەرایا سەلام و عەسائیب)، شەرعیەتی چەکی حیزبی لە هەرێم دادەماڵێت و دۆسیەکە بەرەو بڕینی یەکجاریی بودجە و مووچەی پێشمەرگە دەبات.

#کوردستان #پارتي #یەکێتی

بافڵ تاڵەبانی پەیامێکی توند ئاراستەی پارتی دەکات: هاوپەیمانێتییەکەم لەگەڵ نەوەی نوێ هەیە و حکومەتی داهاتوو وەک پێشوو نابێت

ماهات میدیا

لە کاتێکدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان پێکدادانی سەربازی و وەرچەرخانی دیپلۆماسیی کتوپڕدایە، بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە دووەم کۆڕبەندی ئابووریی نێودەوڵەتیی دێڵفی لە سلێمانی، وتارێکی هەمەلایەنی پێشکەش کرد. تاڵەبانی تێیدا نەخشەی سیاسیی نوێی هەرێم، پەیوەندییەکانی بەغدا و هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەکانی خستە ڕوو.

بافڵ تاڵەبانی بە ڕوونی ئاماژەی بە بەربەستەکانی بەردەم پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی هەرێم کرد و هۆکارەکەی بۆ تێنەگەیشتنی لایەنی ڕکابەر گەڕاندەوە و وتی: "ئەوەی بووەتە هۆی دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت لە کوردستان ئەوەیە، هەندێک سەرکردەی پارتی توانای ئەوەیان نییە لە واقیعی نوێ تێبگەن." سەرۆکی یەکێتی هێڵە سوورەکانی حیزبەکەی بۆ قۆناغی داهاتوو کێشا و ڕایگەیاند: پێویستە هەموو کەسێک لەوە تێبگات، هیچ حکومەتێک لە هەرێمی کوردستان نایەتە کایەوە کە وەکو حکومەتەکەی پێشوو بێت؛ چونکە هیچ کەسێک نایەوێت ئەو حکومەتەی پێشتر هەبوو بەو شێوازە بمێنێتەوە. ئێمە دەمانەوێت حکومەتی نوێ لە هاوبەشیی ڕاستەقینە تێبگات، لە بەغدا تێبگات، و لە دۆخی ئەمنیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێبگات.

سەرۆکی یەکێتی ئاشکرای کرد کە نەخشەی نوێی سیاسیی لە ناوچەی سەوز داڕشتووەتەوە و وتی: "من هاوپەیمانێتییەکم هەیە لەگەڵ نەوەی نوێ، بەڵام چەندێک باشتر دەبێت ئەگەر پارتیشمان لەگەڵ بێت. بۆچی بتوانم لەگەڵ مامۆستا سەلاحەدین (ڕێبەری یەکگرتوو) دابنیشم بەڵام نەتوانم لەگەڵ کاک مەسعود دابنیشم؟" ناوبراو ئاماژەی بەوەش کرد کە چەندین جار پێشنیازی پێکهێنانی "ئەنجومەنی باڵای پارتە سیاسییەکان" کراوە، بەڵام تا ئێستا نەکراوە.

لە کاتی تاووتوێکردنی مەلەفە نێودەوڵەتییەکان و ئەو پێکدادانە کتوپڕانەی کە لە ناوچەکەدا لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا ڕوودەدەن، بافڵ تاڵەبانی ڕوانگەی خۆی خستە ڕوو:
ڕۆڵی عێراق: تاڵەبانی پێی وایە بەغدا چانسی گەورەی هەبووە بۆ هێورکردنەوەی دۆخەکە و وتی: "لەبری پاکستان، دەکرا عێراق ڕۆڵی نێوەندگیر لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا بگێڕێت."
دۆخی ناوخۆی ئێران: ئاماژەی بەوە کرد کە "ئێران لە ڕووی سەربازییەوە لاواز کراوە، بەڵام ئێستا (لە ناوخۆدا) یەکگرتووترن."
پەیوەندییە دەرەکییەکان: جەختی کردەوە کە یەکێتی توانیویەتی هاوسەنگی لە نێوان وڵاتاندا بپارێزێت و پەیوەندیی زۆر باشی لەگەڵ تاران، واشنتۆن و ئەنقەرەشدا هەیە.
پرۆسەی ئاشتیی تورکیا: ئیرادەی یەکێتی بۆ پشتگیریی پرۆسەی دیموکراتیکبوون دووپات کردەوە و وتی: "پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا سەرکەوتوو دەبێت و ئیرادەی خۆمان بۆ یارمەتیدانی ئەو پرۆسەیە دووپات کردووەتەوە."

گوتارەکەی بافڵ تاڵەبانی لە کۆڕبەندی دێڵفی، گۆڕانکارییەکی ڕادیکاڵ لە تاکتیکی گفتوگۆکانی یەکێتیدا نیشان دەدات. لە کاتێکدا تەنها چەند ڕۆژێک پێش ئێستا قوباد تاڵەبانی بە زمانێکی نەرمتر پێشوازی لە داواکەی سەرۆک بارزانی بۆ کۆبوونەوەی دوای جەژن کردبوو، بافڵ تاڵەبانی لێرەدا بە زمانێکی توندتر هێرش دەکاتە سەر پێکهاتەی حوکمرانیی پێشووی پارتی.
سەرۆکی یەکێتی لە ڕێگەی ئاشکراکردنی هاوپەیمانێتییەکەی لەگەڵ "نەوەی نوێ"دەیەوێت بە هەولێر بڵێت کە هاوسەنگیی هێز لە زۆنی سەوز گۆڕاوە و چیتر یەکێتی بە تەنیا نییە. ڕستەی "هیچ حکومەتێک وەک پێشوو نابێت" پەیامێکی ڕوونە بۆ مەسرور بارزانی کە مەرجی یەکێتی بۆ چوونە ناو کابینەی نوێ، گۆڕینی بنەڕەتیی فەلسەفەی دابەشکردنی دەسەڵات و مەلەفە دارایی و ئەمنییەکانە.
هاوکات، تیشکخستنە سەر پرۆسەی ئاشتیی تورکیا (کە لە پەیامەکەی چەند ڕۆژ لەمەوبەری عەبدوڵڵا ئۆجالانیشدا لە ئیمراڵی جەختی لێکرابووەوە)، نیشان دەدات کە یەکێتی دەیەوێت هاوشانی پێگەی خۆی لە بەغدا، وەک کارەکتەرێکی هەرێمایەتیی کاریگەر لە هاوکێشەی ئەنقەرە-تاران-واشنتۆندا دەربکەوێت. ئەم گوتارە، فشارەکان لەسەر پارتی پێش کۆبوونەوە چاوڕوانکراوەکەی دوای جەژن چڕتر دەکاتەوە.

#کوردستان #یەکێتی #پارتي

ئێران لە جەنگ نا،
بەڵکوو لە شتێکی مەترسیدارتر سەرکەوت

ئەیج جاف

دوای حەفتا ڕۆژ لە جەنگی ئێران، کۆماری ئیسلامی نە شکستی خواردووە، نە سەری پەڕێندراوە و نە لە ڕووی لاوازییەوە دانوستاندن دەکات. گرنگترین بڕیارەکان سەبارەت بە قۆناغی داهاتووی ئەم ململانێیە نەک لە لایەن حکوومەتی مەدەنی تارانەوە، بەڵکوو لەناو دامەزراوەیەکی سەربازیدا دەدرێت کە نە ئەمریکا و نە ئیسرائیل بەتەواوی لێی تێنەگەیشتبوون.

شکستی سەرەکی شیکاریی هەڵمەتی دژ بە ئێران، ئەو گریمانەیە بوو کە لەناوبردنی فەرماندەیی ناوەندی ئەو وڵاتە دەبێتە هۆی "داڕووخانی دامەزراوەیی". ئەمریکا و ئیسرائیل ستراتیجی سەرپەڕاندنیان لە دژی سوپایەک جێبەجێ کرد کە لانی کەم ١٧ ساڵ بوو خەریکی داڕشتنی بەرنامەی مانەوەی خۆی بوو بەبێ سەر.

جەنەراڵ دان کەین، سەرۆکی ئەرکانی هاوبەشی سوپای ئەمریکا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە ٤ی مەی لە پنتاگۆن بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، پێکهاتەی فەرماندەیی ئێران "تێکشکاوە و لە ململانێدایە بۆ پاراستنی کۆنتڕۆڵ لە ئاستەکانی خوارەوەدا." سەرەڕای ئەوەش، سی‌ئای‌ئه‌ی لەم هەفتەیەدا پشتڕاستی کردەوە کە تەنانەت دوای ٧٠ ڕۆژ لە توندترین هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا لە دوای لەشکرکێشییەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ سەر عێراق، توانا سەربازییەکانی ئێران لەناو نەچوون.

چونکە کاتێک عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە ٢٨ی فێبریوەریدا کوژرا، سیستمەکە نە تووشی شڵەژان بوو و نە تەسلیم بوو؛ بەڵکوو "پڕۆتۆکۆڵی جێگری چوارەم"ی چالاک کرد، کە سێ بۆ حەوت جێگرەوە بۆ هەر پۆستێکی گرنگ دیاری دەکات.

ڕێبازی بەرگری موزاییکی (پێکهاتوو یان لێکدراو لە کۆمەڵە توخمێکی جۆراوجۆر) ئێران کە لە ساڵی ٢٠٠٨ بە فەرماندەیی محەممەد عەلی جەعفەری، فەرماندەی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بە فەرمی ناسێندرا، پێشتر سوپای پاسدارانی بۆ ٣١ فەرماندەیی پارێزگا ڕێک خستبوو، یەکێک بۆ تارانی گەورە و ئەوانی دیکەش بۆ هەریەک لە ٣٠ پارێزگاکەی دیکەی ئێران.

هەریەکەیان وەک قەوارەیەکی سەربازیی خۆبەڕێوەبەر کار دەکەن کە دەزگای هەواڵگری، کۆگای چەک، سیستەمی پەیوەندی و دەسەڵاتی پێشوەختەی ڕاسپێردراوی خۆیان هەیە بۆ ئەوەی بەبێ فەرمانی فەرماندەییی ناوەندی جموجۆڵ بکەن.

عەبباس عەراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، لە 1ی مارچ ئەمەی پشت ڕاستکردەوە کاتێک نووسیی: "ئێستە یەکە سەربازییەکانمان سەربەخۆن و تاڕادەیەک گۆشەگیرن و بەپێی ئەو ڕێنوێنییە گشتییانەی پێشتر پێیان دراوە، کار دەکەن." ئەو لێدوانە ددانپێدانانێک نەبوو بە لاوازی. وەسفێک بوو بۆ جێبەجێکردنی میتۆدەکە ڕێک وەک ئەوەی داڕێژرابوو.

ئەوەی ئێران لە ماوەی جەنگدا بونیادی ناوە

ئێران یاسای پەرلەمانی پەسند کرد کە چوارچێوەیەکی یاسایی نوێ بۆ گەرووی هورمز دادەمەزرێنێت و بانگەشەی خۆی بۆ جێبەجێکردنی دەسەڵاتی ترانزێت وەک مافێکی سەروەری نەک ڕێوشوێنێکی سەربازیی کاتی بە فەرمی ناساند. ئەم یاسایە بە ئاگربەست لانابرێت. ئەم بابەتە بێ گوێدانە چۆنیەتی چارەسەرکردنی قۆناغی جوڵەیی، دەبێتە بنەمای پێگەی هەمیشەیی سەروەریی دەریایی ئێران.

میدیاکانی سەر بە سوپای پاسداران لەم هەفتەیەدا مۆدێلێکی فەرمی حوکمڕانی سێ قۆناغییان بۆ کێبڵەکانی ئینتەرنێتی ژێردەریایی هورمز بڵاو کردەوە، کە زیاتر لە ١٠ تریلیۆن دۆلار لە مامەڵە دارایییەکانی ڕۆژانەدا هەڵدەگرێت.

لە پێشنیازەکەدا داوا لە ئۆپەراتۆرە بیانییەکان بە تایبەت گووگڵ، مێتا و مایکرۆسۆفت دەکات کە مۆڵەتی ئێرانی وەربگرن و ڕسومات بدەن، بەپێی یاساکانی ئێران کار بکەن و مافی چاککردنەوە و چاککردنەوە بە تەنیا بە کۆمپانیا ئێرانییەکان بسپێرن. ئەمە هەڕەشە نییە، بەڵکوو چوارچێوەیەکی ڕێکخستنی بڵاوکراوە کە لە ڕووی یاسایییەوە لەسەر بنەمای پابەندنەبوونی ئێران بە ڕێککەوتننامەی یاسای دەریا (UNCLOS) و بانگەشەی سەروەری بەسەر ژێر گەرووی هورمزدا ​​دامەزراوە.

لە هەمان کاتدا ئێران ئاراستەی بازرگانی خۆی لە بەندەرەکانی ئیمارات گۆڕیوە بۆ بەندەری گوادەر لە پاکستان. نزیکەی ٤٥ ملیار دۆلار لە بازرگانی ساڵانەی ئێران کە پێشتر بە جەبەل عەلی دوبەی تێدەپەڕی، ئێستا لە ڕێگەی بەندەرێکەوە کە لە لایەن چینەوە بەڕێوە دەبرێت، دەگوازرێتەوە.

ئەو گەمارۆیەی کە بە "سەرکەوتنی گەورە" ڕاگەیەندراوە، بووەتە هۆی چالاکبوونی بەردەوامی دارایی ژێرخانی چینی وەک دەروازەی سەرەکی بۆ هاوردەکردنی کەلوپەل بۆ ئێران. چین لە ڕێگەی ڕێسای فەرمییەوە سزا لاوەکییەکانی سەر ئەو پاڵاوگانەی هەڵگرتووە کە نەوتی ئێران دەکڕن.

پاکستان شەش ڕێڕەوی وشکانی بەڕووی بازرگانی ئێراندا کردووەتەوە، بەپێی پەیمانی بەرگریی هاوبەش فڕۆکە جەنگییەکانی ڕەوانەی سعوودیە کردووە و ناوبژیوانی ئاگربەستی نێوان واشنتۆن و تاران دەکات. شەڕی ئێران پاکستانی کردە زلهێزێکی ناوچەیی.

ئەو سیناریۆیانەی کە لە میدیاکانی ڕۆژئاوادا باس دەکرێن، "ڕێککەوتن یان ڕێکنەکەوتن، ئاگربەست یان دەستپێکردنەوەی شەڕ"، ئەو واقیعە ستراکتورییە پشتگوێ دەخەن کە هیچ کام لە بەرەنجامە بەردەستانە کێشە بنەڕەتییەکە چارەسەر ناکەن.

سیناریۆی یەکەم: چوارچێوەیەکی دیپلۆماسی بەشەکی پێش هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولی ئەمریکا لە مانگی نۆڤەمبەردا بەدەست دێت. ئێران سنووردارکردنی پیتاندن قەبووڵ دەکات بەبێ دەستهەڵگرتنی یەکجارەکی لە یورانیوم. واشنتۆن ئەمە بە داماڵینی چەکی ئەتۆمی ناوی دەبات. ئێران بە پارێزراوی سەروەری ناوی دەبات. هەردوولا بە هاووڵاتییانی خۆیان دەڵێن ئێمە سەرکەوتووین. چوارچێوەی یاسایی بۆ هورمز و پێشنیازی بەڕێوەبردنی کێبڵەکانی ژێردەریا هەر وا ماوەتەوە. ڕێڕەوی بازرگانی گوادار هێشتا لە شوێنی خۆیدایە. هاوکاری نێوان پاکستان و چین وەک خۆی ماوەتەوە. ئێران بەڵگەنامەیەک واژۆ دەکات کە خشتەی کاتی پیتاندنەکەی سنووردار دەکات و هەندێک لە گەمارۆکانی لەسەر هەڵدەگیرێت. ئەو بونیادە ستراتیجییەی لە ماوەی ٧٠ ڕۆژی جەنگدا دروست کراوە، بۆ هەمیشە لە شوێنی خۆیدا دەمێنێتەوە.

سیناریۆی دووەم: قۆناغی هێرشی زەمینی دەست پێ دەکات. کاتێک کۆنگرێس "هەڵوەشاندنەوە"ی پەسند کرد، پێکهاتەی یاسایی ئەو یاسایە دەرچوو. هێزی دەریایی کەشتییە جەنگییەکانی (USS Tripoli) و (USS Boxer) پێشوەختە جێگیر کراون. پێدەچێت پلانی دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی خارگ یان ئەبوو مووسا داڕێژرابێت. مۆدێلی ڤەنزوێلا، واتە ئۆپەراسیۆنە ئامانجدارەکان کە هەلومەرجی ناوخۆیی بۆ گۆڕینی ڕژێم دروست دەکەن نەک داگیرکاری تەقلیدی، ئەو مۆدێلەیە کە باسی لێوە دەکرێت. ئیسرائیل دوای ١٠ مانگ لە کردنەوەی هێڵی ئاسنی چین-ئێران، هێرشی کردە سەر، ئەمەش پێشینەیەکی بۆ ئەو ڕێبازە دانا کە ژێرخانی پشتێن و ڕێگە (Belt and Road Initiative) لە وڵاتانی شەڕانگێزدا ئامانجێکی ڕەوایە. هەڵمەتێکی زەمینی کە ئامانجی سوپای ئێران نییە، کە حەفتا ڕۆژ لە چڕترین هەڵمەتی ئاسمانی ئەمریکا لە دوای عێراق ٢٠٠٣ ڕزگاری بووە، بەڵکوو ئەو هەلومەرجە سیاسییەی ناو ئێرانە کە واشنتۆن هیواخوازە حکوومەتێکی جیاواز بەرهەم بهێنێت.

هیچ کام لەم سیناریۆیانە سادە و دروست نین.

دووەم گەورەترین کانەی لیسیۆم لە جیهاندا

ئەم جەنگە بە پلەی یەکەم سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران نەبوو.

ئێران لەسەر دووەم گەورەترین کانەی لیسیۆم لە جیهاندا هەڵکەوتووە، کە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە پارێزگای هەمەدان دۆزرایەوە. کانەکە ٨٥ ملیۆن تەن توخمە زەوییە دەگمەنە (Rare-earth element) تازە دۆزراوەکانی تێدایە. کۆی یەدەگی کانزا دۆزراوەکان بایی ٧٧٠ ملیار دۆلارە. سەدەی بیست و یەکەم لەسەر بنەمای توخمە لیسیۆم و زەوییە دەگمەنەکان بەرەوپێش دەچێت وەک چۆن سەدەی بیستەم بە پشتبەستن بە نەوت بەرەوپێشەوە چوو. چین ±٨٥٪ی پرۆسێسی جیهانی توخمە زەوییە دەگمەنەکان و ±٦٠٪ی پرۆسێسی جیهانی لیسیۆم کۆنتڕۆڵ دەکات.

ئێرانێک کە لەژێر حوکمڕانی هاوپەیمانی ئەمریکادا بێت، نوێنەرایەتی گەورەترین بەدەستهێنانی سەرچاوە لە مێژووی ئەمریکادا دەکات و لە هەمان کاتدا قۆرخکاری چین لەسەر دابینکردنی کانزا گرنگەکانی سەدەی بیست و یەکەم لەناو دەبات.

ئەگەر ئێران بە تەواوی پێکهاتەی دامەزراوەیی خۆیەوە لەم جەنگە ڕزگاری بێت و وەک خۆی بمێنێتەوە، کاریگەرییە دراماتیکییەکانی بۆ هەر وڵاتێکی گەشەسەندوو کە دەوڵەمەندە بە کانزاکان کە لە ئێستادا خەریکی هەڵسەنگاندنی ئەوەیە کە ئایا لەگەڵ واشنتۆن بێت یان مەیلی بەرەو پەکین بێت، لە ڕووی ستراتیجیکییەوە لە هەر بەرەنجامێکی سەربازی گرنگتر دەبێت.

ئێران پێویستی بە بردنەوەی ئەو شەڕە نییە. پێویستە بە شێوەیەک لەدەستی نەدات کە مۆدێلی هێزی ئەمریکی وەک ئامرازی بەدەستهێنانی سەرچاوە پشتڕاست بکاتەوە.

#ایران

کاردانەوەی چەکدانانی بەغدا دەگاتە هەولێر؛ ڕەوتی حیکمە داوای هەڵوەشاندنەوەی هێزە حیزبییەکانی پێشمەرگە دەکات

ماهات میدیا

دوای بڕیارە کتوپڕەکانی موقتەدا سەدر و قەیس خەزعەلی بۆ ڕادەستکردنی چەکی سەرایا سەلام و عەسائیبی ئەهلی حەق بە دەوڵەت، ئێستا هاوپەیمانیی شیعە (چوارچێوەی هەماهەنگی) فشارەکانی بەرەو هەرێمی کوردستان ئاڕاستە دەکات. لەم چوارچێوەیەدا، ڕەوتی حیکمەی نیشتمانی بە فەرمی داوا دەکات بڕیاری کۆنترۆڵکردنی چەک، هێزەکانی پێشمەرگەش بگرێتەوە.

حەسەن فەدعەم، سەرکردە لە ڕەوتی حیکمەی نیشتمانی (کە عەممار حەکیم سەرۆکایەتی دەکات)، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا لەگەڵ کەناڵی (العھد) ڕایگەیاند کە نابێت حکومەتی فیدراڵی بە دۆفۆق دۆسیەی چەک بەڕێوە ببات.
فەدعەم وتی: "هەر چەکێک لە دەرەوەی ڕکێفی دەوڵەت بێت، چ هی عەشایەر بێت یان پێشمەرگە، پێویستە ئەم بڕیارە بیگرێتەوە. قبوڵکراو نییە تەنها ئەوانەی دژی ئەمریکا و ئیسرائیل جەنگاون چەکیان لێ وەربگیرێتەوە، بەڵام ئەوەی دژی ئەوان نەجەنگاوە و چەکەکەشی لە دەرەوەی ئیرادەی دەوڵەتە، ڕێگەی پێبدرێت."

ئەو سەرکردەیەی ڕەوتی حیکمە هێرشی توندی کردە سەر پێکهاتەی ئێستای پێشمەرگە و تۆمەتباری کردن بە لادانی گەورە لە یاسا و وتی: "لە کوردستان دیمەنی پێشێلکاری و لادانی گەورەی هێزە ئەمنییەکانمان بینیوە، تەنانەت بەکارهێنانی تانکمان لە دژی یەک کەس بینیوە. ئەمە تا ئێستاش ناوی پێشمەرگەی لێدەنرێت، لە کاتێکدا دەستوور تەنها مافی پێکهێنانی 'پاسەوانی هەرێم'ی داوە."
فەدعەم تیشکی خستە سەر بەردەوامیی هەژموونی حیزبی بەسەر هێزە چەکدارەکانی هەرێمەوە و زیادی کرد: "ئێستاش لە کوردستان دوو هێزی پێشمەرگە هەیە (هێزەکانی ٧٠ و ٨٠) نەک یەک دانە، و هەر دانەیەکیان بە حیزبێکەوە بەستراوەتەوە و لە ڕێگەی حیزبەکانەوە بەڕێوەدەبرێن نەک دەوڵەت."

پێشتر مەسعود بارزانی لە پەیامێکدا جەختی لەوە کردبووەوە کە چەکی پێشمەرگە مێژووییە و ئاسن نییە تا ڕادەست بکرێت. حەسەن فەدعەم لە وەڵامی ئەم پەیامەدا ئاماژەی بە بڕیاری ژمارە (٩١)ی سەردەمی پۆڵ برێمەر لە ساڵی ٢٠٠٣ کرد بۆ تێکەڵکردنی میلیشیاکان و ڕوو لە پارتی دیموکراتی کوردستان وتی:
"پارتی یەکێک بوو لەو پارتانەی کە بە تێکەڵکردنی پێشمەرگە لە ناو دەوڵەتدا ڕازی بوو و لەبەر ڕۆشنایی ئەو بڕیارە پلەی سەربازییان پێبەخشرا. ئەگەر ئەم چەکەیان ئاسن نییە، ئەی بۆچی لە ساڵی ٢٠٠٣ و ٢٠٠٥ ڕازی بوون بە تێکەڵکردنی پێشمەرگە لە ناو هێزە ئەمنییەکاندا؟ لەسەر بنەمای ئەو ڕازیبوونە، ئێستا ٢٣ ساڵە ماف و مووچەکانیان لە بەغداوە وەردەگرن."

سەرکردەکەی ڕەوتی حیکمە ڕایگەیاند کە حیزبەکانی هەرێم دەبێت تەنها خەریکی کاری سیاسی بن و پێشمەرگە لەژێر ڕکێفی حیزب دەبهێنرێتە دەرەوە. ئەو داوای لە حکومەتی فیدراڵی کرد کە:
پرسی جیاکردنەوەی پێشمەرگە لەو دوو حیزبە کوردییە بە فەرمی بخاتەڕوو.
هێزەکان ڕاستەوخۆ ببەسترێنەوە بە فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عێراقەوە.
لێوا هاوبەشەکان کە بەستراونەتەوە بە وەزارەتی بەرگریی عێراق، پارەدارکردنیان لە دەرەوەی پشکی ١٢٪ی هەرێم بێت و ڕاستەوخۆ لە بودجەی فیدراڵییەوە بێت.

ئەم لێدوانە توندەی حەسەن فەدعەم نیشان دەدات کە چوارچێوەی هەماهەنگی (شیعە) دوای ئەوەی لە ژێر فشاری ترەمپ و مانۆڕەکەی موقتەدا سەدردا ناچاری چەکدانانی هێزەکانی خۆی بوو، ئێستا دەیەوێت ئەو فشارە نێودەوڵەتی و ناوخۆییە وەک کارتێکی فشار دژی هەرێمی کوردستان بەکاربهێنێت. پەیامی بەغدا ڕوونە: "ئەگەر چەک تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت، پێویستە ئەم یاسایە هێزەکانی ٧٠ و ٨٠ی پارتی و یەکێتیش بگرێتەوە."
ئەم پێشهاتە هاوکاتە لەگەڵ پێشوازیی گەرمی قوباد تاڵەبانی لە پەیامەکەی بارزانی بۆ ڕێککەوتن. بەڵام دەرکەوتنی ئەم جۆرە داواکارییانە لە بەغدا، بارگرانییەکی نوێ دەخاتە سەر شانی شاندی دانوستانکاری لایەنە کوردییەکان. ئەگەر هەولێر و سلێمانی نەگەنە ڕێککەوتنێکی خێرا بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێ و یەکخستنی ڕاستەوخۆی هێزەکانی پێشمەرگە لە ژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەدا، بەغدا (بەتایبەت دوای جێگیربوونی حکومەتەکەی عەلی زەیدی) هەموارکردنەوەی یاسایی و دارایی بەسەر مووچەی پێشمەرگەدا دەسەپێنێت و دۆسیەکە دەباتە دادگای فیدراڵی، ئەمەش پێگەی قەوارەی هەرێم لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی ناوچەکەدا لاوازتر دەکات.
#کوردستان #العراق #پێشمەرگە